| Dados estatísticos relativos a 20 de abril de 2019 | |||
| Visualizações | |||
| Nº | País | Nº | % |
| 1 | Portugal | 5 225 | 75,33 |
| 2 | Estados Unidos da América do Norte | 533 | 7,68 |
| 3 | França | 348 | 5,02 |
| 4 | Brasil | 335 | 4,83 |
| 5 | Espanha | 195 | 2,81 |
| 6 | Reino Unido | 72 | 1,04 |
| 7 | Austrália | 56 | 0,81 |
| 8 | Irlanda | 19 | 0,27 |
| 9 | Hong Kong | 17 | 0,25 |
| 10 | Canadá | 17 | 0,25 |
| 11 | Suíça | 15 | 0,22 |
| 12 | Alemanha | 13 | 0,19 |
| 13 | Holanda | 12 | 0,17 |
| 14 | Uruguai | 11 | 0,16 |
| 15 | Cabo Verde | 8 | 0,12 |
| 16 | Polónia | 8 | 0,12 |
| 17 | Itália | 7 | 0,10 |
| 18 | Argentina | 5 | 0,07 |
| 19 | Andorra | 5 | 0,07 |
| 20 | Malta | 3 | 0,04 |
| 21 | Luxemburgo | 3 | 0,04 |
| 22 | Moçambique | 3 | 0,04 |
| 23 | México | 2 | 0,03 |
| 24 | Índia | 2 | 0,03 |
| 25 | Bolívia | 2 | 0,03 |
| 26 | Bélgica | 2 | 0,03 |
| 27 | Macau | 2 | 0,03 |
| 28 | Catar | 2 | 0,03 |
| 29 | Suécia | 2 | 0,03 |
| 30 | Timor-Leste | 2 | 0,03 |
| 31 | Guatemala | 1 | 0,01 |
| 32 | Malásia | 1 | 0,01 |
| 33 | Colômbia | 1 | 0,01 |
| 34 | Áustria | 1 | 0,01 |
| 35 | Argélia | 1 | 0,01 |
| 36 | Arábia Saudita | 1 | 0,01 |
| 37 | Angola | 1 | 0,01 |
| 38 | Marrocos | 1 | 0,01 |
| 39 | República Dominicana | 1 | 0,01 |
| 40 | Hungria | 1 | 0,01 |
| TOTAL DE VISUALIZAÇÕES | 6 936 | 100,00 | |
Categoria: Sem categoria
-
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do Mirandês
Em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
Ls trés Reis Magos
D’algũas cousas de la bida de las pessonas d’antigamente inda me lhembra bien. Mas hai outras que, se bos las stou a cuontar, ye porque miu armano Eimílio i ls mius amigos, l porsor i anspetor Sarafin Afonso i l anfermeiro Zé Luís Quinteiro, me las lhembrórun. Tengo, aton, que l’agradecer a todos trés, cumo tamien inda a Delaide Monteiro, porsora, scritora i pintora, mie amiga i inda mie pariente, pula sugestion que me dou.
Nun die uito de maio de l final de ls anhos quarenta de l seclo passado, inda you nin era nacido, purmanhana, l tiu Zé Luís Pero, sou cunhado, l tiu Joquin Quintanilha, coincido inda por mais dues alcunhas – Grifo i Faquito –, i l tiu Joan Prieto, mais coincido por Mantano, bezino daquel, alhá se bótan a camino de Malhadas pa todos juntos íren a la feira. Ye que niun deilhes era de ls que, cumo, bien anhos apuis, dirie Lázaro Chic’Albino, s’alhebantaba “ao romper das duas da tarde”.
Tiu Faquito, un de ls homes de l meio de la scaleirica de ls Quintanilhas, era l mais pequeinho de todos eilhes. Quando nuobos, bários deilhes éran buonos dançadores. Nun admira que, tanto eilhes, cumo sou cunhado Zé Luís Pero i inda outros moços fazíssen parte de ls pauliteiros d’Angueira. Mui çpachado, tiu Joquin era tan pándego, zanquieto i turbulento q’habie mesmo quien dezisse que fui, por bias de la ronha, qu’el nun medrou mais. Morando pula parte de baixo i quaije apegado a la eigreija, al sagrado i al semitério, mesmo al fondo i a la salida de l pobo caras a Caçareilhos, nin assi habie modo de deixar de ser cunsante era. Pa lhá dũa buiada de dues juntas de bacas, tenie tamien, nesse tiempo, ũa yeuga branca, qu’era tan grande que, an riba deilha i bendo-la de loinje, mal se daba por el. Mas, cula sue yeuga, alhá amanhou maneira de cumpensar ls zeiquelíbrios de la natureza. Assi, an riba deilha, podie i questumaba falar d’alto pa qualquiera un, mesmo pa l mais pintado.
Tiu Mantano, qu’era l home mais alto i mais fuorte de la família de ls Prietos i destes l trés, moraba mesmo a la frente de la casa de la scola, na quarta casa de bibir a cuntar de l cimo de l pobo, que ye cumo quien diç, na terceira abaixo de la de l tiu Zé Luís Pero. Tenendo muita proua i mesmo algũa sobérbia cula sue buiada, mas, subretodo, cul sou bui, anté admira cumo se cuntentaba cula sue burrica ruça. Ye qu’era tan pequeinha qu’el, an riba deilha, quaije arrastraba ls pies pul chano. Claro que, sendo cumo era, tenie que falar grabe.
Nin mui alto nin mi fuorte, tiu Zé Luís Pero era de statura mediana. Moraba ne l cimo de l pobo, porriba de la casa de la scola, na salida d’Angueira para Abelhanoso. Home ponderado, mas pándego, era perdido pulas cartas. Assi, nun passaba ũa tarde de deimingo sin s’agarrar al baralho i se botar a la jogatina – a jogar a la sueca ou al chincalhon – culs sous amigos na taberna de l senhor Zé Maria Morais, qu’inda era sou pariente i que, tal cumo sou pai, tenie benido tamien de Bal de Frades pa se casar cũa moça d’Angueira, adonde passou a bibir.
Bien anhos apuis de l eipisódio que bos bou a cuontar, nũa tarde de deimingo, quando stában a jogar a la sueca na taberna, l sou parceiro, que tenie las quatro filhas i l filho a bien dezir yá mais que criados, bira-se para el, pa ls outros dous jogadores i pa quien staba al redor deilhes a bé-los a jogar, i diç-le: “Oulha, las quatro sotas yá las çpachei! Agora, yá solo me falta çpachar l burro de palos!” Dezie-se inda que, de sulteiro, tiu Zé Luís era tamien danhado por saias, qu’ye cumo quien diç, por moças. Se serie fama ou porbeito ou, se bien calha ls dous, nun sei. Mas, oumenos, dessa fama nun se lhibraba el. I, cumo se questuma dezir, nun hai fumo sin lhume… I, pul que se bie i sabie, faltar-le fumo nun aparentaba el… Tamien el tenie dues juntas de bacas na sue buiada i ũa burra castanha, mansa, mas grande que nin ũa mula.
Tiu Faquito na sue yeuga branca, tiu Mantano na sue burra ruça i tiu Zé Luís Pero na sue burra castanha, alhá se bótan ls trés trintones a camino de Malhadas. Cumo se bei, las trés bestas éran al cuntrairo de la statura i de la eidade de ls sous duonhos. Cada qual an riba de la sue, tiu Faquito, qu’era l mais pequeinho i mais nuobo, parcie ser l maior; tiu Mantano, l mais bielho i qu’era l maior i s’arrimaba yá als quarenta, parcie ser l mais pequeinho; solo tiu Zé Luís Pero ye que cuntinaba a ser l de l meio. Nun fusse ser fuora de tiempo i nun íren a ber l Nino Jasus ne l presepe nin an riba de camelos, quien les bisse al loinje dirie que parcien ls Trés Reis Magos.
A caminho de Malhadas
Deixando pa trás San Sabastian, la Senhora, Cabeço Molhon, ls Milanos, Lhadron, Ourrieta Morena i Cabeça Gorda, ls sítios de l termo d’Angueira por donde passórun, nistantico, se ponírun na Tapada de l Coto, yá ne l termo de la Speciosa. Antes de chegáren al termo de Malhadas i cumo tenie que ser, inda passórun pul Salinar ne l termo de Zenízio. Tanto a la frente cumo al lhado deilhes, era praino i mais praino: a la squierda, l praino bai anté ls cabeços de la raia de Cicuiro i al cabeço de la Senhora de la Lhuç an Costantin; a la dreita bai anté la sierra de Mogadouro; i a la frente deilhes só dá para abistar alguns lhameiros i touças, i, subretodo, tierras de secadal: ũas cultibadas de trigo inda berde i outras d’arada bien castanhas.
Inda nun staba calor, mas tamien yá nun fazie friu. Assi, quando chegórun a Malhadas, las bestas nun stában cun friu niun.
Pul camino, la burrica de l tiu Mantano, cul peso del, solo a muito custo, fui abantando la yeuga de l tiu Joquin i la burra de l tiu Zé Luís. Nun era l causo deilhes, pus niun tenie mulas an casa, mas, mesmo de quien las tenie, quien s’astreberie a montar nũa deilhas? Ye que, sendo qualquiera ũa de pouca cunfiança i mais tonta que qualquiera burra, era mais fácel spantar-se i bien capaç d’atirar cul duonho al chano. Cumo, dessa beç, niun deilhes lhebaba qualquiera cria a la feira, dues horas apuis de salíren d’Angueira, cada qual cun sue tençon, stában yá ne l campo de la feira, a la squierda i apuis de l Posto de Malhadas.
Bendo l feitiu de cada qual deilhes, eimagino l que, pul camino i por bias de las ties i de la burra, l tiu Faquito nun le tenerá chagado la cabeça i la pacéncia a tiu Mantano.
Na feira
Apuis d’atáren la arreata als trampos dũa touça ou a algun frezno, quedando las bestas eilhi a selombra, alhá ban eilhes a la sue bida. Mal chégan al Toural, tiu Mantano ancamina-se pa las tiendas, l sítio adonde questumában andar mais las ties, a la precura dun çapateiro cun tençon de le cumprar ũas botas nuobas, de bezerro. Anquanto isso, ls dous cunhados quédan ne l Toural a ber la cria. Ye que tiu Zé Luís Pero iba a la feira cul fito d’ancuntrar ũa sobrana buona pa la cumprar.
Se stubíssemos a falar de gente, diriemos q’ũa sobrana serie cumo q’ũa mocica; se falássemos de burros, que serie cumo ũa burranca; i se falássemos de canhonas, que serie cumo ũa bazia. Mas, cumo stamos a falar de bacas, ũa sobrana, nun sendo yá ũa bitela, tamien inda nun ye bien ũa baca. Assi i todo, qualquiera bui que passasse por eilha serie bien capaç de se poner a cheirar-le la traseira i a alhebantar l çufino, arreganhar ls dientes, babar-se i spumar-se de la boca, botar-se a ourniar i, cumoquiera, inda a scarbar l chano culas patas delantreiras. Subretodo se, pula purmeira beç, la sobrana stubisse yá touronda.
La sobrana
Al passáren al lhado dũa baca i dũa bitela yá bien crecida, ambas a dues bien pimponas, pónen-se, anton, ambos a dous a oulhar pa la sobrana. Por trás deilhas, de pie, na borda, ancostado a la parede dũa cortina de la lhadeira, i a tener cunta deilhas, staba l duonho, un home inda nuobo. Mesmo al lhado del i a la frente deilhes, sentada nũa piedra, çtraída i çcuidada i a oulhar caras a las tiendas, staba la tie del, que, pa lhá de guapa, daba aires de ser inda mais nuoba qu’el. Scarranchada i culas piernas todas arreganhadas, culas calcicas cun que bino al mundo a la mostra – que de las outras, cumoquiera s’habie squecido deilhas an casa –, parcie mesmo que la paixarica ne l sou nial staba a assomar-se a eilhes. Si, paixarica, an beç de paixarona, pa que, por bias de la terminaçon, nun bá, pori, algun de bós cuidar ou dezir que sou de la mesma pinta de l tiu Grifo i, cumo el, cheno de ronha.
Ponendo-se a oulhar un pa l outro cũa risica, mas çfarçando cumo se nun tubíssun bido la moça naqueilhes porparos i donaire, pássan, anton, ambos a dous mesmo pula frente deilha. Sin dáren nas bistas i fingindo que mirában la cria, mas botando un uolho de sgueilha pa drento de la saia, ban apreciando l spetaclo.
Nun cunseguindo cuntener-se, diç, anton, tiu Faquito:
– Mas que rica sobrana, Zé Luís! Yá biste que guapa cabeleira eilha ten?
Claro que tiu Zé Luís Pero, que nun era çcuidado nestas cousas, habituado a andar als nials i a caçar páixaras an muitas bordas, nun le scapara nada. Mal serie que nun tubisse bido todo l que l’oufrecien a la bista i tenie mesmo a la frente de ls uolhos.
– De Malhadas nun dá jeito nin ten modo de ser. Dá aires de ser d’Infanç, Joquin.
– Oulha que me parece que yá la bie na feira de l Naso. Nun será mas ye de la Pruoba, Zé Luís?
– D’Infainç, de la Pruoba, d’Augas Bibas, de Palaçuolo ou donquiera que seia, tanto dá, Joquin! Oulha que nun ye nada desaires! Aton, cũa crencha tan bien pendada, cu’aqueilha risca mesmo al meio i toda dreitica!…
Pon-te eiqui q’hás de ber l castielho d’Outeiro
– Carai! Tenemos qu’ir a chamar a Mantano pa que tamien el benga a bé-la!
I alhá ban ambos a dous pa l lhado de las tiendas a tener cul tiu Mantano. Al chegáren a el, diç-le, anton, tiu Zé Luís:
– Ben eilhi cun nós, Joan! Agorica mesmo, bimos ũa sobrana mi guapa ne l Toural… Queremos saber tamien la tue oupenion, l que te parece deilha!
– Carai!… I que buona cabeleira ten! I biste-le la risca al meio toda tan bien feita?!… – acrecenta tiu Faquito.
Claro que, nun se fazendo rogado, tiu Mantano aceitou lhougo l cumbite:
– “Bamos lá, atão. Bem sabeis como gosto de ber uma sobrana bouuua!”
Coincendo tiu Mantano de ginjeira i nun fusse pori l home deilha perceber i mandar-le cerrar las piernas i la tie amouchar la páixara, diç-le tiu Zé Luís:
– Oulha que tenes que çfarçar bien, Joan! Bei solo de relhance i sin dar nas bistas, cumo quien nun quier la cousa! Nun bá, pori, l’home dar-se de cunta que stamos d’uolho neilha.
I, aton, alhá ban todos trés caras al Toural pa l outro lhado de la feira.
Mal chégan alhá, al ber aquel spetaclo, ye que tiu Mantano se dá de cunta de que sobrana stában eilhes a falar. Anton, ponendo-se a mirá-la, queda culs uolhos bidrados ne l rialeijo deilha. D’uolhos arregalados nin las subreceilhas nin las ceilhas le píscan. Inda para mais, stanca i pranta-se mesmo na frente de la duonha del. Quien le bisse dirie que, cumoquiera, starie antolhado ou, se calha, mesmo augado. I nun habie modo del tirar ls uolhos daqueilha parte deilha.

Sobrana de raça mirandesa. Retrato tirado pul amigo Michel Garcia. Oubrigado por tener-me outorizado a publicá-lo. Bendo l que se staba a passar, l’home, todo çcunfiado, dá un safanon a la tie. Nun sfregante, eilha alhebanta-se i queda eilhi de pie…
>Bendo la cousa malparada i nun fússun, pori, armar algũa zaragata, mas nun se dando por achado, bai tiu Zé Luís pega ne l tiu Mantano pul braço, puxa por el i diç-le:
– Ala, bamos ambora, que se mos fai tarde, Joan!
Assi, indas que a muito custo, alhá cunsigue tirá-lo deilhi! Yá un cachico mais adelantre, bira-se, anton, par’el i diç-le:
– Joan, you nun te dixe para oulhares solo de relhance?! Yá biste l’ancrenca an que mos ibas metendo?! Quien te bisse dirie que la queries quemer culs uolhos! Parcie mesmo que nunca tenies bido un bicho daqueilhes! Carai, nun tenes eimenda! Oulha, cunseguiste qu’eilha te birasse las cuostas cumo quien diç: “Pon-te eiqui q’hás de ber l castielho d’Outeiro!” Fui-te bien feita! Quien te manda a ti ser tan guloso? Agora, chupa ne l dedo!…
Claro que, nesse tiempo, bondada ber un cachico de pierna dũa tie qu’era yá ũa fiesta. Eimaginai bós l que nun serie ber la páixara ne l nial, aquel spetaclo todo!… I, inda porriba, de grácia!
I diç-le inda tiu Faquito:
– Ah Joan, nun fússemos nós, dous homes fuortes i balientes, nun sei cumo te beries cul home deilha! Cumoquiera inda t’assujeitabas a lhebar uns safanones! Bá lá que nun deste cun home brabo i que stábamos nós eiqui pa te defender!…
A seguir a isso, dan ũa buolta pul Toural pa béren melhor mais cria. Yá pul final de la manhana, bótan-se ls trés anté la taberna – nun sei se a la de la tie Gabriela ou a la de la tie Ginja – pa queméren un muordo, cumoquiera la posta, i porbar l sou bino.
Ne l ampercípio de la tarde, l tiu Zé Luís Pero alhá trata daquilo que, desta beç, le lhebou a Malhadas. Algũas outras bezes era pa chegar ũa baca touronda al Bentuzelo ou al Augas Bibas, dous de ls mais guapos buis de l Posto i que, sigundo el dezie, éran de ls que raçában melhor. Mas, desta beç, fui mesmo a la feira para ber s’ancuntraba ũa sobrana buona, pa la cumprar. I, tenendo bido ũa, justou-la a un home de Malhadas. Ye que, cumo el questumaba dezir, “las bacas de Malhadas ráçan mui bien!”
Nun sei se por bias de l nome de la taberneira, dou-le l nome de Ginja a essa sobrana. I, nun s’arrependendo nada de la tener cumprado, la Ginja fizo parte de la sue buiada por mais de binte anhos. Pa lhá de nun se negar al trabalho i de ser mui spierta, era ũa baca que raçaba mui bien i nunca amobiu; tenendo grande amoije, daba bien lheite i criaba tamien mui buonos bitelos. Claro que habie de quedar cula raça deilha: ũa filha, la Laranja, qu’inda sobrana, sacou un prémio an Malhadas.
L Apolo a meio de la poboaçon de Malhadas
Nun sei quien tenerá sido, mas, cumoquiera fui algũa decendiente de la sobrana de la feira de Malhadas i de l sou home que, por se tener namorado del ou, pori, por bingáncia ou por pirraça, bien anhos apuis, raptou nun sei donde i, apuis de se serbir i de se cansar del, botou un bezerro an roupa de berano – que ye cumo quien diç, todo znudo – ne l meio de la poboaçon. Assi, seia de nuite ou de die, d’eimbierno ou de berano, faga friu ou calor, eilhi stá l probezico, antre dous jinelicos, todo l anho an pelote, a ber quien passa. Parece mintira, mas oulhai qu’inda nun houbo ũa alma caridosa que, oumenos ne l outonho, ne l eimbierno i na primabera – que, de berano, friu nun há de passar! –, le botasse ũa roupica ne l cuorpo. Naquel donairo i al zamparo, rejistindo a las geladas, al carambelo, a la niebe i al bento sieiro, alhá stá el, cerca de la panadarie, de ls restourantes i nó mui loinje de la eigreija de Malhadas. Pul die, cul cheiro de la quemida, cuitadico, alhá irá anganhando la fame. Mas, a la nuite, nun sei a que santa el se botará a rezar a ber se le dá algũa cousica de quemer pa tirar la barriga de misérias. Oulhai que ye perciso tener curaige pa l deixar eilhi naquel porparo!… Se, pori, nun acreditais an mi i qu’eilhi stá, botai-bos anté lhá pa l ber. Mas, para quien nun puoda ir a Malhadas, eiqui teneis l guapo retrato deste Apolo.

Státua que se puode ber ne l meio de la poboaçon de Malhadas. Retrato tirado an junho de 2019. Este bezerro fai-me lhembrar un eipisódio an que, ne ls anhos oitenta de l seclo passado, stubo ambolbido un angenheiro de l’eiletrecidade, armano dun amigo miu.
Nũa tarde de maio q’houbo ũa trementa seguida dũa troniada mui fuorte, caiu un relhistro nun posto de la lhuç i zligou l’eiletrecidade. Tocou-le, anton, a Ourlando i a la sue eiquipa d’eiletrecistas tener qu’ir a tratar de la abaria i torná-la a ligar. Mas chubie que Dius la daba… Era tanta l’auga que quedórun molhados.
Yá quaije nuite, Ourlando chega a casa molhado que nin un pito. Antes de se botar a cenar, mete-se ne l quarto i ampeça a tirar la roupa pa se mudar. Anquanto sacaba i le daba roupa seca, la sue tie, ponendo-se a oulhar para el i nun le bendo las ciroulas nin ne l cuorpo del nin ne l chano, pregunta-le eilha toda spantada:
– E as cuecas, Orlando?!
Anton, oulhando pa l fondo de la barriga i bendo ls porparos an que staba, respunde-le el:
– Oh!… perdia-as, caramba!…
Ũa Tora
Yá que stamos por Malhadas, bou-bos inda a cuontar outros eipisódios que, sigundo me dezírun, se teneran passado puls anhos sessenta de l seclo passado.
Un rapaç de la Speciosa, que, por nun parcer bien acabado de todo, las pessonas cuidában ser simprico, nũa manhana de l’ampercípio de setiembre, bota-se, solico i a pie, a camino de Miranda.
Iba yá ne l meio de la poboaçon de Malhadas quando passa por el, d’automoble, un guarda de Samartino.
Aton, oulhando pula jinela i bendo quien era, pregunta-le l guarda:
– Q’andas por eiqui a fazer, Fonso?
– Pus bou-me anté Miranda!
– Aton, chube-te eiqui, home! Que you tamien bou anté lhá i te dou boleia.
I alhá bai Fonso, de carro legeiro i anté Miranda, cheno de proua i todo repimpado ne l assento de la frente.
Passados uns dies, Fonso bota-se anté la feira de l Arraial ne l Naso. Ne l die a seguir, bendo-lo alhá, na Speciosa, todo croco culs sous ócalos, mui bien pendado i porparado pa se botar anté al arraial de la fiesta de l Naso, un rapaç diç-le:
– Ah Fonso, tens uns ócalos mui guapos!
– Ah, pus tengo!… Oulha que buono denheiro me custórun!…
– Nun me digas, home!… Anton, quanto ye que deste por eilhes?
– Oulha, pus pedírun-me quatro malreis, mas you tanto regatei, tanto regatei, que les saquei por cinco!…
Claro que la cumbersa nun quedou por eiqui. Anton, deilhi a cachico, diç Fonso pa l outro rapaç:
– Sabes, trasdontonte, botei-me anté Miranda. Ah tu, i sabes ũa cousa?! De Malhadas a Miranda, ye tan pertico, tan pertico!… Oulha, ye mesmo un poulico!… Carai!, mas, de Miranda a Malhadas, ye cá ũa tora!…
Aton, l rapaç, todo spantado, mas cũa risica na boca, queda eilhi un cachico a oulhar para el.
Pus pregunto-bos you agora: sabeis qual la rezon de l spanto del? Pus nun ye d’admirar. Ye que, anquanto de Malhadas pa Miranda, ye quaije siempre a baixar, l camino de buolta ye siempre a chubir. I, cumo yá sabeis, pa Miranda, Fonso fui de boleia i d’automoble. Mas, na buolta pa Malhadas i anté la Speciosa, nun tubo la mesma suorte i tocou-le tener de bolber a pie.
Anton, dezi-me alhá agora bós: quien tenerá sido l mais simprico: Fonso ou l rapaç que se spantou cul qu’el dixo? Ye que, bien bistas las cousas, parece que Fonso, nun sendo nada néscio, tenerá antendido cun bien mais prefundidade l’eissencial de la Teoria de la Relatibidade, anquanto que l’outro, todo cumbencido de qu’el ye qu’era spierto, mas habituado a ber las cousas solo pula rama, ye que nun antendiu mesmo nada deilha. Si, que, nun bondando “dar-mos l friu cunsante la roupa”, Dius inda mos fai gastar mais ou menos tiempo pa correr ũa mesma çtáncia cunsante la belocidade que lhebarmos.
Bocabulairo \\ vocabulário
Abantar – conseguir acompanhar a passada \\ acauso – por acaso \\ adabinar – adivinhar \\ adregar – calhar \\ aire – ar \\ ajuntar-se – reunir-se \\ al – ao \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ alredor – em redor \\ amanaça – ameaça \\ amentar – mencionar \\ amoije – úbere, tetas dos animais \\ amobir – abortar \\ amostrar – mostrar \\ amouchar – tapar o rosto \\ ampeçar – começar \\ ampercípio – princípio, início \\ ampregar – empregar, utilizar \\ amportar – interessar \\ ancostar/do – encostar/ado \\ ancuntrar – encontrar \\ andubíran – (forma do verbo andar) – andaram \\ anganhar – enganar \\ anquanto – enquanto \\ anho – ano \\ antender – entender \\ anterrumper – interromper \\ anton – então \\ apuis – após, depois \\ armano – irmão \\ arreata – corda de prender as bestas \\ arreganhado – aberto, deixando entrever o que está escondido \\ arriba – acima \\ arrimar/do – encostar/do \\ assi i todo – mesmo assim \\ barranca – desnível de terreno numa ou entre propridedades \\ beç – vez \\ belharaça – maluqueira \\ benga – (forma do verbo “benir”) venha \\ berano – verão \\ bezerro – (pele de) vitelo \\ bezino – vizinho \\ bino – vinho \\ bolber – regressar \\ bondar – bastar \\ bui/buiada – boi, touro/boiada \\ búltio – vulto \\ buntade – vontade \\ buolta – volta \\ cachico – bocadinho \\ calcicas – calcinhas \\ calhar – calar \\ caliente – quente \\ camino – caminho \\ capaç – capaz \\ carambelo – gelo \\ castielho – castelo \\ çcair – descair \\ çcansadico – descansadinho \\ crencha – penteado \\ çcuidar/do – descuidar/do \\ çcunfiar/ado – desconfiar/ado \\ ceilhas – pestanas \\ cerrar – fechar \\ çfarçar – disfarçar \\ çforrar-se – desforrar-se \\ cfrenciar – distinguir \\ chano – chão \\ chochico – tontinho \\ chubir – subir, montar \\ ciroulas – cuecas \\ coincer – conhecer \\ coraige – coragem \\ cortina – terra de cultivo toda murada \\ cumponer – arranjar \\ çpachado – despachado \\ çtáncia – distância \\ cumpanha – companhia \\ çtino – destino \\ çtraído – distraído \\ cũa – com uma \\ cu’el/eilha – com ele/com ela \\ çufino – focinho \\ cul/a – com o/a \\ cumoquiera – talvez \\ cuonta/r – conta/r \\ cunsante – consoante \\ dar aires – parecer \\ deimingo – domingo \\ deilha/es – dela, deles \\ del – dele \\ delantreira – dianteira, da frente \\ de-lei – como deve ser \\ desaires – feio \\ die – dia \\ Dius – Deus \\ donairo – andrajoso, mal vestido \\ dreito – direito \\ dũa – duma \\ eidade – idade \\ eimbierno – inverno \\ eilhi – ali \\ el – ele \\ ende – aí \\ fizo – (forma do verbo fazer) – fez \\ fondo – fundo \\ frauga – forja do ferreiro \\ frezno – freixo \\ friu – frio \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ grandura – tamanho \\ guapa – bonita \\ indas que – ainda que \\ Infanç – Ifanes \\ juízio – juizo \\ lhadeira – encosta \\ lheite – leite \\ lhembrar – lembrar \\ lhibrar – livrar \\ lhume – lume \\ malreis – mil reis \\ manhana – manhã \\ mano – mão \\ medrar – crescer \\ mi – muito, mim \\ mie/u – minha/meu \\ mirar – olhar \\ mos – nos \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ nin – nem \\ Nino – Menino (Jesus) \\ ningũa/niũa/niun – nenhuma/nenhum \\ nistante – num instante \\ nó/nun – não \\ oufrecer – oferecer \\ ourniar – bramir do touro \\ pacéncia – paciência \\ palos (burro de…) – (burro de) paus, carta do baralho com o valor mais elevado no chincalhão de seis \\ pendado – penteado \\ pequeinho – pequeno \\ percisar – precisar \\ pie – pé \\ piedra – pedra \\ pobo/açon – povo, povoação \\ pori – talvez, por azar \\ porparar/o – preparar/o \\ prantar – plantar \\ precurar – procurar \\ presepe – presépio \\ proua – vaidade \\ pul/pula – pelo/pela \\ purmanhana – ao alvorecer \\ purmeiro – primeiro \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quemer – comer \\ quemun – comum \\ queto – quieto \\ quien – quem \\ quienquiera – quem quer, qualquer pessoa \\ rapaç – rapaz \\ relhance – relance \\ relhistro – relâmpago \\ respunder – responder \\ rezon – razão \\ rialeijo – realejo \\ riba – cima \\ ronha – malícia \\ ruça – branca \\ rugido – ruído, barulho \\ rumper – romper \\ salida – saída \\ sastifeito – satisfeito \\ safanon – safanão \\ scaleirica – escadinha \\ scapar – fugir \\ scarbar – esgravatar \\ selombra – sombra \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta dos sítios, sobretudo, do primeiro:
http://www.mirandadodouro.com/dicionario/ https://student.dei.uc.pt/~crpires/tradutor/Tradutor.html
Caso queira visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue:
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Se quiser saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”:
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do Mirandês
Em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
La Machorra
Cumo era própio de la eidade, ls garotos de Angueira – i, cumoquiera, tamien ls doutros pobos bezinos, de la Tierra de Miranda i alredores – andában morticos por passáren a ser tratados cumo gente grande. Ye que, assi, passában a tener un cachico mais de lhiberdade: a poder salir de casa a la nuite, a andar cula mocidade i a partecipar nas ramboiadas.
Oumenos até ls anhos setenta de l seclo passado, inda antes de l eimbierno chegar, nũa nuite de l final de nobembre, ls rapazes mais bielhos, seguindo la tradiçon, fazien ũa cena, seguida dũa borga, pa toda la rapaziada i a que le chamában la Machorra.
Mas por que serie que le chamában Machorra? – preguntareis bós.
De qualquiera fémea que nun podie tener filhos dezie-se an Anguueira qu’era machorra. Era quaije cumo se fusse un macho… Podeis assi adbinar qual serie la rezon por que la Machora era çtinada solo als rapazes. Ah, mas nun cuideis, pori, qu’era a todos! Nó, só ls que tenien catorze anhos yá feitos ye que, pula purmeira beç, podien antrar neste ritual que marcaba la sue passaige pa la bida adulta. Podeis, anton, eimaginar l qu’esta celebracion representaba pa ls rapazes mais nuobos, arriba de todo pa ls mocicos, i até mesmo l que neilha se passarie.
Cunsideraba-se que, mal cumpletássen catorze anhos, ls mocicos stában yá prontos pa la bida adulta i podien, assi, partecipar na Machorra. Mas, s’antes deilha, fússen bistos i apanhados na rue a la nuite i nun se scundíssen an qualquiera canto, assujeitában-se a lhebar ũas chibatadas de dous ou trés moços, que, amouchados ne l capote, andában pulas rues pa ls oubrigar a metéren-se an casa.
Mas nun cuideis que las moças, arriba de todo las mais stoubadas i un cachico mais zabergonhadas, quedában atrás de ls moços! Nó, tamien eilhas fazien de las sues a qualquiera mocico cun menos de cvatorze anhos a que le botássen la mano. S’apanhássen algun a jeito, éran bien capazes de se ponéren a cantar-le ls galhos, que ye cumo quien diç, botáren-se a zapertar-le i abaixar-le las calças i a fazer-lel restro que podeis eimaginar… Quedando el staba yá de ciroulas a la mostra, ampeçában a ampalpá-lo i, se calha, a apertar-le la ferramienta. Mas, cumo naquel tiempo ningun mocico gustaba de ser ampalpado pulas moças, se çcunfiasse i se sentisse amanaçado, trataba mas ye de se scunder deilhas…
Pa fazer la cena de la Machorra, la rapaziada cuntrataba ũa buona cozineira – na maior parte de las bezes, la tie Marie Rosa Galharita – que, a la nuite i na casa dun deilhes, les porparaba ũa buona quemezaina: ũa bitela, ũa canhona ou ũa cabra, cunsante l númaro de rapazes que, an cada anho, parteciparien nesta fiesta. Claro que todos eilhes aporbeitában pa tirar la barriga de misérias, ou seia, pa quemer buonas pratadas de chicha i tamien pa buer ũas pingas bien buídas: uns cántaros de bino i ũas grades de cerbeija.
Era ũa farra, un cumbíbio antre ls moços, al toque de gaita de foles ou de harmónico, acumpanhado de caixa i bombo, ũa pândega cun muita galhofa, piadas, risa i partidas que se pregában uns als outros. Claro stá que tamien nun se squecien de lhembrar i cuontar eipisódios i façanhas cun piada passados cun alguns deilhes.
La Pandorcada
Ne l seclo passado, ls grandes festeijos i debertimientos d’eimbierno an Angueira ampeçában na semana de Natal, cuntinában na passaige de l’Anho Bielho pa l Nuobo i, a seguir, ne l Die de Reis. Cuntinában, apuis, na semana antes de l Deimingo Gordo até al Die d’Antruido.
Quando era garoto, miu pai i mie mai nun me deixórun ir a la Pandorcada nin a la Machorra. I, por inda nun tener eidade subreciente, cumoquiera, la rapaziada tamien nun me deixarie antrar. Mas lhembra-me d’oubir miu armano Jorge, l mais bielho de nós, amentar an ambas a dues. Yá mais crecido, por bias de ls studos, nun staba an Angueira. Assi, nunca puode partecipar nestas farras.
La Pandorcada era ũa ronda que, sigundo uns, serie na semana de l Natal, mas sigundo outros, na semana antes de l’Antruido. Aton, la rapaziada d’Angueira, nuite adrento i apuis de todos cenáren, botaba-se a fazer esta ronda pulas rues i a la buolta de l pobo, passando pulas Eiras Grandes i, a las bezes, até por alguns sítios de l termo.
Claro que la Pandorcada era defrente de las rondas de las fiestas de l fin de berano an Angueira: la ronda que, na nuite de biespera, anunciaba la fiesta de San Lucas ou de Nuossa Senhora; la ronda de la Alborada, na madrugada de l die destas fiestas i q’acababa c’ũa çcarga de morteiros; la ronda de l’Antrega de la Fiesta als nuobos mardomos, ne l ampercípio de la nuite de l die de fiesta, inda antes de cenar i d’ampeçar l arraial.
Estes festeijos acabában, sigundo uns, ne l dia de Cunsoada i, sigundo outros, ne l d’Antruido.
La fogueira de Natal
Na tarde de Cunsoada, la rapaziada pegaba nun carro de cambas i, puxando-le a la buolta de l pobo, botaba-se a las ramalhadas duns i outros a tirar lheinha pa la fogueira de Natal, que, pul lhusque-fusque, acendien i ampeçaba a arder. Apuis de todo mundo cenar, ls moços, alguns homes i até alguns garotos, animados pul toque de la gaita, de l bombo i de la caixa, ajuntában-se ne l Sagrado, al redor de la fogueira, a cumbersar i a cumbibir. Claro q’aporbeitában tamien pa buer uns cántaros de bino. Assi, oumenos alguns qu’eilhi stában al redor de la fogueira, siempre irien un cachico mais calientes i animados pa la missa de l galho.
L Antruido
Nun cuideis, pori, que só agora ye q’hai Antruido, seia ne l Riu de Janeiro, an Beneza ou mesmo an Oubar, Mealhada, Starreija, Torres Bedras, Loulé, na Madeira i inda noutras tierras de Pertual.
Animada cumo era, claro stá que la gente d’Angueira de l seclo passado nun podie deixar passar an claro l Antruido. Assi, na semana antes de l Deimingo Gordo, ampeçában ls festeijos que durában até pula meia nuite de l die d’Antruido.
Ls carochos
La figura percipal de ls festeijos de l’Antruido éran ls carochos. Mas, preguntareis bós: l qu’éran ls carochos? Pus éran rapazes que, bestindo-se de roupas i trapos i ponendo máçcaras, rendas ou meias na cara, se çfraçában de moças, ties ou d’homes mais bielhos. Pa que naide les recoincisse, alguns carochos fazien-se de mudos, outros de xordos i inda outros de tatos. Defrente doutros lhugares que le chamában caretos, an Angueira chamabamos-le carochos.
Na semana antes de l’Antruido, a la tardica, era questume la rapaziada d’Angueira ajuntar-se an Sante Cristo pa cumbinar l qu’irien a fazer i las casas que cada tagalho de carochos irie a besitar nessa nuite. Cumo éran muitos ls moços i las casas adonde ir, habie, anton, que cumbinar, porparar i fazer todo cumo ye de-lei.
Seguindo ũa tradiçon, que, cumoquiera, serie tamien doutras poboaçones bezinas, la rapaziada d’Angueira ancarochaba-se para ir a las casas de las moças pa las besitar i ber. Assi, pul serano, alhá íban dous ou trés tagalhos de carochos, uns a las casas dũas moças i outros a las doutras. Claro que las pessonas de casa, mas arriba de todo las moças, querien saber quien éran eilhes. Mas, cumo ls carochos eibitában falar ou çfraçában la boç, las pessonas de casa ponien-se a ber se, pula roupa, ls trejeitos i las macacadas que fazien, daba pa çcubrir ou adbinar quien serien eilhes. Mas, berdade seia dita, nun era nada fácel.
Cuontórun-me q’ũa beç, un moço de l cimo de l pobo pediu a sue armana que l’amanhasse ũas meias, ũa saia, ũa blusa, un corpete i un lhenço pa s’ancarochar a la nuite. Bestido cu’essa roupa, quedou, anton, tan bien çfraçado que daba aires de ser mesmo ũa moça toda airosa i bien pimpona.
Bai un de ls carochos pon-se a fazer que l’ampalpa ls senos postiços i que fai coçquinhas al que staba ancarochado de moça.
Mas nun cuideis qu’éran solo ls carochos ls zabergonhados. A las bezes, daba-se l causo dũa pessona de casa nun ser menos zabergonhada qu’eilhes…
Cumo l carocho fazie ũa moça mui guapa, ũa de las ties quijo, mesmo eilhi, tirar dúbidas. Cumoquiera serie un rapaç, mas quien sabe se nun serie, pori, ũa moça? Anton, botando-se a trates a el, diç-le la tie:
– Carai, que pimpona sós! Naide me tira de l sentido que serás mesmo ũa moça!… Mas, spera que yá bou a ber se tengo ou nun tengo rezon!…
Deilhi a cachico, apanhando l carocho çtraído i de cuostas, bai eilha pega-le por trás i ampeça a ampalpar-le l peito. I, nun se dando inda por sastifeita, de seguida, mete-le la mano por antre las piernas i drento de la saia arriba i só parou quando, ne l cimo deilhas, anchiu bien la mano.
– Carai!… Rais parta al carocho!… Que bien m’anganheste, sou stupor!…
Nun sei l que fizo la tie mudar d’eidéia. Só sei que, tirando las sues dúbidas, quedou cula certeza de que moça nun era. Era, anton, mesmo un rapaç.
Bá lá que l moço nun se squeciu de bestir las ciroulas! Senó!… Bede bien al q’un carocho s’assujeitaba!…
Ls festeijos
Deimingo Gordo i l Die d’Antruido éran ls dies de ls maiores festeijos an Angueira. Na tarde desses dies, ls moços i algũas moças bestien-se cun roupas guapas i bien bistosas, cumo era própio de l Antruido.
Stá bien de ber que las moças que, dantes, çfilában an Angueira nun íban znudas cumo las q’hoije bemos a çfilar ne l Riu de Janeiro i mesmo an bárias tierras de Pertual. Nó, que, ne l Antruido d’Angueira, las moças que çfilában mais çtapadas éran só a fingir. Si c’assi, nun passában de moços çfraçados de moças. Las moças de berdade essas íban tamien çfraçadas i guapas, mas nun lhebában nada de mais a la mostra. Cumo se bei, nun era nada eigual al que hoije se bei an qualquiera lhado i mesmo sin ser ne l Antruido. Tamien nun admira… Ye que, nesse tiempo, inda nin sequiera habie i, cumo tal, naide poderie usar aqueilhas amostras de saia a que darien l nome de mini-saia. I ningũa moça tenie sequiera coraige pa se poner a amostrar l cuorpo cumo por ende hoije se bei bien deilhas a fazer.
Mas l Die d’Antruido nun era solo debertimiento. Habie tamien trabalhos a fazer. Assi, nessa manhana, era questume ls homes i alguns moços ajuntáren-se ne l Sagrado pa cumbináren adonde, de seguida, irien a caminos. Ye que, cumo la primabera staba quaije a chegar, habie q’amanhar i poner ls caminos de-lei para, apuis, ls carros de strumo, de nabos, de feno i de pan podéren passar pa las huortas, pa ls lhameiros, pa las tierras i pa las eiras.
Mas, deixando de parte l trabalho, bamos mas ye a la farra.
Cunsante passaba por cada rue, l corteijo iba quedando cada beç maior. Ajuntando-se-le nuobos i bielhos, toda la gente se debertie. Claro que, ne l causo de ls homes i de ls moços, l bino tamien iba dando ũa ajudica.
Mas nun cuideis qu’era solo de pessonas que ls moços s’ancarochában. Ye que, ne l corteijo, tamien nun podie faltar l bui, ũa figura amportante de l Antruido d’Angueira. Nun stando queto, tanto podie ir a la frente cumo a meio ou mesmo atrás de l corteijo, l bui biraba-se para scornar quien stubisse eilhi a la buolta, a la spera de ber passar l corteijo. Claro que las moças i las outras pessonas que bibien nessas rues ponien-se a la jinela de casa. Mas quien staba na rue, arriba de todo ls garotos, nun tenie outro remédio senó ancarrapitar-se nas ramalhadas. Çafában-se, assi, de que l bui ls agarrasse, les chegasse ou les disse, pori, ũas scornadas.
Mas – preguntareis bós –, un bui ne l corteijo de l Antruido? Anton las buiadas, las bacas i buis, nun stában yá arreculhidas nas loijas de la cria?
Ls casamentos
Çfrentemente de Bilasseco, Zenízio i de la Speciosa, pobos bezinos que fazien estes casamentos pul solstício d’eimbierno, an Angueira fazien-los mais tarde, un cachico antes de l eiquinócio de la primabera, ne l Die de Antruido, indas que a la nuitica.
Cumoquiera, serie por ser Antruido que, an Angueira, pa lhá de las moças i de ls moços, se casában tamien ls bielhos i las bielhas inda sulteiros ou yá biúdos. Ye que, nun querendo que naide stubisse solico i a apanhar friu nas nuites mais frescas, la rapaziada trataba, assi, de les arranjar cumpanha.
Anton, a la nuitica, cun dous ambudes amprestados puls taberneiros – un pul tiu Cereijas i outro pul tiu Morais –, quatro rapazes, dous de cada lhado de la poboaçon, uns ne l alto de ls Penhones, nas Eiras Grandes, porriba de la frauga de l tiu Crespo, birados pa l pobo i caras a poniente, i outros tantos de l outro lhado, nas Eiricas ou ne l alto de la Çança, por trás de la casa de la tie Marta i de tiu Antonho Joanilha, antre l cabeço de las Eiricas i l’alto de l Múrio, a bários cientos de metros, birados tamien pa la poboaçon mas caras a naciente, ampeçában, anton, la cerimónia de ls casamentos. Antre uns i outros i ls dous cabeços, queda la poboaçon, adonde las pessonas, arriba de todo la mocidade, sperában d’oubido a la scuita pa les oubir. Oumenos assi, las moças i ls moços ganhában dreito a dar un abracico ne l bailo que, quando passou a haber lhuç eilétrica, fazien, lhougo a seguir, ne l Ronso.
Mas la maior grácia era quando, apuis de tenéren casado todos ls moços i moças, ampeçában a casar ls mocicos que, pula purmeira beç, tenien partecipado na Machorra i tamien alguns bielhos i bielhas mais atiradiços. Anton, d’ambude na boca, para ser oubido puls que stában nas Eiricas ou ne l alto de la Çanca, un de ls moços que stában ne ls Penhones ampeçaba a boziar:
– A quien casaremos, agora?
– Agora…, agora…, casaremos a tiu Joan Mantano!
– I cun quien há de ser?
– Há de ser…, há de ser…, cula tie Adozinda Cacaitas!
Claro que tratában tamien lhougo de l dote que les íban a dar. Si, que yá bedes que, cumo an todos ls casamentos de la bida rial, tamien eilhes habien de tener dreito a ũa ajudica pa l ampercípio de bida an quemun i pa que la cousa les corrisse de-lei.
Anton, de l outro lhado, preguntaba-le l que staba ne ls Penhones:
– I que les habemos de dar de dote?
Claro que l dote daba pa la risada… Se eimaginarmos qu’inda, hoije, se mantenie esta tradiçon, l’outro cumoquiera le respunderie:
– Daremos-le…, daremos-le…, ũa caixa de cumprimidos azules pa les ajudar un cachico na funçon.
Mas, s’adrega, tamien poderie ser ũa cousa defrente l que l de las Eiricas le darie de dote: un bídeo daqueilhes atrebidotes pa les ajudar a poner l motor d’arranque an funcionamiento.
– Daremos-le…, daremos-le…, ũa cabrica que dé bien lheite pa les ajudar a criar!
Quien tamien nun questumaba falhar ne ls festeijos de l’Antruido, arriba de todo a la nuite, era l tiu Miguel Galharito. Fui mesmo nun Die d’Antruido, a la nuite, que le dou pa s’anciscar i bestir de padre ls sous i mais uns quantos garotos. Apuis de tocar a rebate, ajuntou-se toda la gente de l pobo al redor de la capielha de Sante Cristo. Anton, almiados todos por fachucos, apuis de chubir las scaleiras de la capielha, tiu Galharito bira-se pa l pobo que staba eilhi al redor del i ampeça a pregar l Surmão do Padre Negro Bindo da China. Mas esta ye outra stória que, an debido tiempo, cuido que bos poderei cuontar.
Un cachico antes de la meia nuite, la rapaziada ajuntaba-se na capielha de Sante Cristo. Dous ou trés moços botában-se, anton, a ler las trobas que tenien feito a algũas pessonas. Claro que dában para dar ũas buonas risadas. Acabadas las trobas, ajuntában-se al redor de l caramono que representaba l’Antruido, todos nũa grande choradeira a çpedir-se del. De seguida, ponien-lo nun squife i tratában-le de l antierro.
Dá-le, Zé, que yá ten la cabeça drento
Mas nun cuideis qu’era solo an Angueira que, ne l Antruido, fazien ls casamentos de bielhas i bielhos. Para berdes qu’era tamien noutros lhugares, bou-bos a cuontar un eipisódio que se passou nun pobo bezino i que, era you inda garotico, oubi cuontar a pessonas d’Angueira.
Habie ũa bielha, yá biúda, i un bielho, inda sulteiro, de que toda la gente, mas arriba de todo la rapaziada, çcunfiaba q’andarien achegadicos. Nun sei s’era mesmo assi, mas, oumenos, parcie q’ambos a dous nun serien bien acabados de todo. Mas, cierto cierto era q’andában mesmo chochicos un pul outro. I bien sabeis cumo son estas cousas quando dan de bielhos! Parece mesmo que ténen que se çforrar i aporbeitar bien l tiempo que çperdiçórun anquanto nuobos.
I nun ye que, ne l deimingo a seguir al Die de l Antruido, na missa i ne l final de la prédica, l cura se pon a lher ls banhos de l casamento de ls dous! Assi, nun habie mais dúbidas: ls bielhos andában de namoro pegado i bien animado i, pul que todo mundo oubiu na eigreija i comentou apuis ne l sagrado, íban mesmo a casar-se.
Cumo ambos a dous tenien, oumenos setenta anhos yá bien ampregues, la rapaziada dubidaba qu’eilhes inda tenerien deboçon, subreciente coraige i fússen inda capazes de çfrunchar. Mas, nestas, cumo noutras cousas parcidas cu’estas, nun hai cumo tirar la proba de ls nuobe!…
Olhai bós pa l q’habie de le dar anton a la rapaziada desse pobo. Ne l die de l casamento, pul final de la tarde, yá de primabera, cumbinun antre todos l qu’irien a fazer a la nuite pa tirar las dúbidas de todo mundo.
Un de ls moços mais atrebido dá-le na belharaça de s’ancarrapitar nũa piedra pa chegar al jinelico. Mas, cumo l postigo staba antriçado na piedra, nun abrie nin cerraba bien. Claro que l rapaç nin sequiera tenta abri-lo nun fusse, pori, spantar la caça. Anton, cun cachico mais de jeito que de sforço, indas que cun deficuldade, alhá cunsigue meter la cabeça antre l postigo i l tranqueiro. Cula oureilha squierda metida pul lhado de drento, pon-se a spreitar i a scuitá-los…
Pa lhá de la preça de casa, stában, ls noibos inda al redor de l lhume a calecer las manos. Deilhi a cachico, el apaga l lhume, eilha pega na candeia i, de seguida, ban-se a deitar. Cumoquiera, anton, birando-se un pa l outro, cada un deilhes pon-se a pensar cumo dezien ls outros:
– Bamos a la cama;
– Bamos a drumir.
– You lhiebo la manta;
– You lhiebo l candil.
I, mesmo sin tirar la roupa toda, bótan-se ambos a dous na cama. Yá debaixo de las mantas, l’home pon-se a assoprar i apaga la candeia. Sin nada pa les almear i sin niũa lhuç drento de casa, l rapaç, nun podendo cuntinar a spreitá-los, pon-se a çcuitar l qu’eilhes starien a dezir i a fazer. Deilhi a cachico, oube la bielha, toda antusiasmada, c’ũa gana inda maior q’ũa moça nuoba, a dezir pa l sou home, anquanto zanferrujában la cousa:
– Dá-le… dá-le… dá-le, Zé!… que yá ten la cabeça drento!…
Ponei-bos na piel de l rapaç que staba cula cabeça al postigo. Eimaginai bós, al oubir la bielha a dezir isso, l qu’el nun tenerá cuidado… Palpitando que la única cabeça antriçada ne l buraco serie la del, cunfundindo l culo culas calças, cumoquiera cuidou que serie mais q’ũa amanaça. Inda para mais, q’oubie tamien l rugido de las botas de ls outros moços que, a correr pula rue abaixo, tenien scapado a fugir deilhi!
Solo mais tarde i yá lonje deilhi, ye que, passando la mano pula cabeça, se dá de cunta que staba a botar sangre de la oureilha. Sangrando cumo sangraba, quaije parcie que quien habie perdido la bergindade era el. Si, que mal serie que fusse la de la tie! Adonde eilha starie yá bien tiempo!…
Bocabulairo \\ vocabulário
Abantar – conseguir acompanhar a passada \\ acauso – por acaso \\ acunchegadico – aconchegadinho \\ acoquelhar – encher completamente até transbordar \\ adabinar – adivinhar \\ adregar – calhar \\ aire – ar \\ ajuntar-se – reunir-se \\ al – ao \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ almiar – iluminar \\ alredor – em redor \\ amanaça – ameaça \\ amanhar – arranjar \\ ambude – funil grande e largo utilizado para encher as pipas do vinho \\ amentar – mencionar \\ amoije – úbere, tetas dos animais \\ amostrar – mostrar \\ amouchar – tapar o rosto \\ ampeçar – começar \\ ampercípio – princípio, início \\ ampregar –empregar, utilizar \\ amportar – interessar \\ ancostar/do – encostar/ado \\ ancuntrar – encontrar \\ andubíran – (forma do verbo andar) – andaram \\ anganhar – enganar \\ anquanto – enquanto \\ anho – ano \\ anté – até \\ antender – entender \\ anterrumper – interromper \\ anton – então \\ antretener – entreter \\ antriçada – entalada \\ Antruido – Entrudo, Carnaval \\ antusiasmo/ado – entusiasmo/ado \\ aparcer – aparecer \\ apuis – após, depois \\ armano – irmão \\ arreata – reata, corda de prender as bestas \\ arreganhado – aberto, deixando entrever o que está escondido \\ arriba – acima \\ arrimado – encostado \\ assentado – sentado \\ assi i todo – mesmo assim \\ bailo – baile \\ barranca – desnível de terreno numa ou entre propridedades \\ beç – vez \\ belharaça – maluqueira \\benga – (forma do verbo “benir”) venha \\ benir – vir \\ bezerro – (pele de) vitelo \\ bezino – vizinho \\ bielho – velho \\ biúdo – viúvo \\ boç – voz \\ bondar – bastar \\ borga – pândega \\ boziar – gritar \\ bui/buiada – boi, touro/boiada \\ búltio – vulto \\ buolta – volta \\ buntade – vontade \\ cachico – bocadinho \\ çafar-se – livrar-se de apuros \\ calcicas – calcinhas \\ calhar – calar \\ camino – caminho \\ calecer – aquecer \\ caliente – quente \\ capaç – capaz \\ çcair – descair \\ çcansadico – descansadinho \\ çcunfiar/ado – desconfiar/ado \\ cenar – jantar, cear \\ cerrar – fechar \\ çfraçar – disfarçar \\ çforrar-se – desforrar-se \\ çfrenciar – distinguir \\ çfrunchar – ter relações sexuais \\ chano – chão \\ chochico – tontinho \\ chubir – subir, montar \\ ciroulas – cuecas \\ coincer – conhecer \\ cortina – terra de cultivo toda murada \\ cuonta/r – conta/r \\ çpachado – despachado \\ çtáncia – distância \\ cumpanha – companhia \\ çtino – destino \\ çtraído – distraído \\ cũa – com uma \\ cul/a – com o/a \\ cu’el/eilha – com ele/com ela \\ cumoquiera – talvez \\ cunsante – consoante \\ curaige – coragem \\ dar aires – parecer \\ deboçon – devoção \\ eilha/es – dela, deles \\ del – dele \\ de-lei – como deve ser \\ desaires – feio \\ die – dia \\ Dius – Deus \\ dreito – direito \\ dũa – duma \\ eidade – idade \\ eilhi – ali \\ el – ele \\ ende – aí \\ fizo – (forma do verbo fazer) – fez \\ fondo – fundo \\ frauga – forja do ferreiro \\ frezno – freixo \\ friu – frio \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ grandura – tamanho \\ guapa – bonita \\ jinela/ico – janela/janela pequena \\ lhadeira – encosta \\ lheite – leite \\ lhembrar – lembrar \\ lhibrar – livrar \\ lhuç – luz \\ lhuçque fusque – lusco-fusco, crepúsculo \\ lhume – lume, fogueira \\ machorra – fêmea estéril, festa/ritual de transição dos rapazes de 14 anos à vida adulta \\ malreis – mil reis \\ manhana – manhã \\ mano – mão \\ medrar – crescer \\ mie/u – minha/meu \\ mirar – olhar \\ mos – nos \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ Nino – Menino (Jesus) \\ nin – nem \\ ningũa/niũa/niun – nenhuma/nenhum \\ nisquiera – nem sequer \\ nistante – num instante \\ nó/nun – não \\ nomeada – fama \\ nuite – noite \\ ourrieta – pequeno vale \\ pendado – penteado \\ pequeinho – pequeno \\ percisar – precisar \\ pie – pé \\ piedra – pedra \\ pobo – povo, povoação \\ poboaçon – povoação \\ pori – talvez, por azar \\ porparar – preparar \\ prantar – plantar \\ preça de casa – pátio de entrada da casa \\ precurar – procurar \\ presepe – presépio \\ proua – vaidade \\ pul/pula – pelo/pela \\ purmanhana – ao alvorecer \\ purmeiro – primeiro \\ puorta – porta \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quemer – comer \\ quemun – comum \\ queto – quieto \\ quien – quem \\ quienquiera – qualquer pessoa \\ rapaç – rapaz \\ relhance – relance \\ repimpado – satisfeito, feliz da vida \\ respunder – responder \\ rezon – razão \\ rialeijo – realejo \\ riba – cima \\ ronha – malícia \\ ruça – branca \\ rugido – ruído, barulho \\ rumper – romper \\ salida – saída \\ sastifeito – satisfeito \\ safanon – safanão \\ scaleirica – escadinha \\ scapar – fugir \\ scola – escola \\ scuidado – descuidado \\ scuitar – escutar \\ scunder – esconder \\ scuro – escuro \\ selombra – sombra \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ sfregante – instante \\ sgueilha – viés \\ simprico – simples, pouco ajuizado \\ sin – sem \\ sobérbia – soberba \\ sobrana – vitela quase adulta \\ soutordie – no dia seguinte \\ spriéncia – experiência \\ spertar – despertar \\ spetaclo – espetáculo \\ spierto – esperto \\ squecer – esquecer \\ stancar –parar \\ star – estar \\ stranha/r – estranha/r \\ stubírun – (forma do verbo “star”) estiveram \\ stubisse – (forma do verbo “star”) estivesse \\ subreciente – suficiente \\ subretodo – sobretudo \\ tienda – tenda \ \tengo – (forma do verbo “tener”) tenho \\ trabiesso – travesso \\ touça – moita de carvalheiras \\ tora – coisa de tamanho desconforme e que nunca mais acaba \\ trampo – ramo ou tronco de carvalho \\ trasdontonte – há três dias \\ tubírun – (forma do verbo “tener”) tiveram \\ tubisse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ ũa – uma \\ uolho – olho \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ yeuga – égua \\ zanferrujar – desenferrujar \\ zaragatada – barulho
Para saber o significado de outraspalavras, sugiro a consulta do sítio
http://www.mirandadodouro.com/dicionario/traducao-mirandes-portugues
A quem queira visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do MirandêsEm Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
L tiu Mulica
Esta ye la terceira i tamien la redadeira stória que, apuis de L Gabilan i la Boubielha i de L Gabilan bota-se a trates la Queluobra, bos bou a cuontar subre l tiu Mulica, un home que, gustando bien de la borga, era mesmo çafado i lhebado de la breca. Oulhai que, antes d’eimigrar pa l Brasil, inda habie de, alhá por Angueira – quien sabe se n’algũa casa, se pul termo ou cumoquiera ne ls dous lhados –, ajudar al menos dues ties a fazer trés rebenticos: a ũa, ũa mocica; i, a la outra, dous garoticos. Pa lhá de l pai i de l que del hardórun, ls trés tenien inda outra cousa an quemun: todos eilhes éran zorros.
La rapariga i l rapaç mais bielho éran yá grandicos quando el se scapou pa l Brasil. Mas nun cuideis, pori, que fui solico ne l nabiu! Cumoquiera!… Nó, que, sendo un home justo, dũa amiga, lhebou la mocica i, de la outra, lhebou l rapaç mais bielho tamien cu’el.
Al rapazico mais nuobo, qu’era, anton, inda garotico – nun direi de panhales, mas quaije –, tocou-le quedar cula mai a la spera que sou pai, cumo les pormetiu, les mandasse, apuis, la carta de chamada para íren a tener cu’el. L’eideia de l tiu Mulica cumoquiera serie casar cu’esta sue amiga, mal qu’eilha i l sou filho mais nuobo chegássen al Brasil.
Claro que naide le puode afiançar, mas que la giente saba, tenerá sido solo esta la semiente qu’el deixou an Angueira.
A nun ser que caia nũa tierra fraca ou que nun tenga ceçán pa germinar, qualquiera semiente dá rebentos i estes questúmam salir a la arbe que les botou al mundo.
I, mais ũa beç, assi habie de ser. I fui…
L sou zorrico mais nuobo fui crecendo, cumo puodo, alhá por Angueira. Sue mai, cuitada, tubo que s’amanhar solica i arranjar maneira d’ir fazendo pula bida i, assi, de cuidar del. Nun le mandando l pai de l garotico nin un teston de l Brasil, miséria era cousa que an casa deilha, cumo na de qualquiera probe, habie siempre de sobeija i mesmo a la farta.
Bá lá que, nesse tiempo, nun faltában an Angueira, cumo tamien an qualquiera outro pobo al redor, almas caridosas capazes de botar ũa mano – i, se calha, inda mais algũa cousa – a ũa tie que stubisse a percisar. Fazendo bida de probe, la mai de l garoto, cula ajuda dun ou doutro, alhá cunseguiu, assi, ir dando cunta de l recado…
Quien le tenerá balido fui outro tiu que, nun sendo home de se poner cun scrúpulos, cumoquiera mais por s’antolhar de las cousas deilha que por caridade, nun s’amportou de tamien el dar ũa mano a la mai de l rapazico. I tanto l’ajudou que l’arranjou inda mais dous ninos. Assi, alhá quedou eilha cun trés zorricos, que ye cumo quien diç, cun mais dues bocas a que dar de quemer ou mais dous garoticos pa cuidar, bestir i calçar.
Hai que ber que, naquel tiempo, mui ralos serien ls homes i ls moços, las ties i las moças q’andarien anfastiados uns de ls outros. La maior parte deilhes serien giente de buono apetite i até de grande deboçon. Claro que, quando se botában a brincar, habie trés maneiras de ls mais debotos eibitáren que les calhasse, pori, algun zorrico de peniténcia: l’abstinéncia, poner la camisica i inda outra – que, cumoquiera, serie la mais usada –, qu’era puxar la reata al cabalho: “Xó, Ruço!…” I nun ye d’ademirar, pus, na falta de camisica – que serien bien caras i, inda porriba, solo se poderien cumprar nas farmácias de la Bila –, toca d’anterrumper la reza. Se calha, la maior parte deilhes farie cumo oubi dezir q’un moço d’anton fazie i que, assi, tenerá lhebado ũa moça, mais lhimpica i poupadica, cun quien el se starie a cunfessar – diç-se que de las muitas cun que questumaba botar-se a estas rezas – a pedi-le:
– Ah, Zé Luís, nun arrames fuora que me sujas las meias!…S’adrega, a las bezes, la cousa nun funcionaba bien i, anton, alhá benie mais un zorrico. Mas claro que tamien habie daqueilhes qu’era bota pa la frente qu’apuis s’há de ber. Assi, nun ademira que, oumenos cun algũas, fusse cumo – quando inda padre, lhembraba Antonho Mourinho – se lhamuriaba ũa moça:
Ai de mi que stou prenhada, La barriga bai crecendo. Se lo digo, matarán-me, Se me calho, bai-se bendo!Cumoquiera tenerá sido esse l causo de l’home que se puso a ajudar la mai deste filho de l tiu Mulica. Claro que, mal soubo dessa treiçon, tiu Mulica lhougo zistiu de les mandar la carta de chamada. Assi esta tie i l sou rebentico yá nun fúrun a tener cu’el al Brasil.
Oulhai bós de que ye que l tiu Mulica starie a la spera? Será que la sue amiga nun serie filha de Dius cumo el, nin tenerie ls mesmos dreitos que las outras ties? Quererie, pori el, qu’eilha, sin star nun cumbento, se portasse que nin ũa freira? Ou que andasse por eilhi a murchar até quedar toda scherumada i nun serbir a naide nin para nada?
Oulhai qu’essa! Pon-se-les cada cousa na cabeça dalguns homes! Mesmo cuntinando ambos a dous solteiros, se calha, l tiu Mulica starie yá a ber-se al speilho, cuns anfeites na cabeça tan grandes, retrocidos i guapos que nin ls de l maron de l ganado de l tiu Mantano.
Se l’amiga l’anfeitou, a el ye que nun le gustou nada. Cumoquiera, ne l sou modo de ber, cuidarie l tiu Mulica que la honra dun home, manchada pul scándalo de mais dous zorricos, porriba inda doutro, a tanto l’oubrigarie.
La semiente de l Gabilan
Falar de rebentos ye falar de fróncias de carbalho, de carrasco i de frezno, mas tamien de codescos, carqueijas, scobas, xaras, urzes… de toda aqueilha broça que bota l monte i que, naquel tiempo, daba pa fazer brasas. Que, na maior parte de ls dies de l’outonho i de l’eimbierno, era a fazer brasas qu’essa tie s’acupaba. I, pa lhá de fazé-las, inda le tocaba tener de cargá-las ne l sou burrico, ir da peto a lhebá-las i bendé-las a las ties de la Bila pa las sues braseiras.
Inda garoto, mas yá crecidico, apuis d’acabar la scola, toca de la mai l’arranjar amo. Que, nesse tiempo, las cousas éran mesmo assi. Cuidais q’algun pai ou mai serie capaç de deixar un filho andar por eilhi desacupado, a anzonar i a apanhar bícios? Era l que faltaba!… Nó, tenie era que daprender un oufício i fazer pula bida!
Anton, que remédio tubo el que nun fusse assujeitar-se a serbir de criado.
Mas, pa pastor, l garoto inda nun daba. Que, sendo nuobico, inda nun serie capaç de guardar bien l ganado, de porteger cumo debe ser las canhonas i ls cordeiricos de l lhobo. Claro que, a nun ser a un bitelico, ningun lhobo s’astreberie a atirar-se a ũa baca i, inda menos, a un bui. I, se s’antolhasse dun bitelico, qualquiera baca, cuidando de la sue cria, serie capaç de s’aponer, fazé-le frente, spantá-lo i dá-le mesmo ũas scornadas. I s’eilha sola nun cunseguisse porteger la sue cria, starie l restro de la buiada pa l’ajudar. A modos que, tocou-le al rapaç andar a serbir de buieiro noutros pobos.
An troca dũa pequeinha soldada, a qualquiera hora de l die i die de la semana, l garoto iba fazendo todos ls trabalhos que sous amos le mandában. I, nessa bida de criado, alhá fui crecendo fuora d’Angueira…
Yá mais crecidote, toca, anton, d’ampeçar a fazer ls trabalhos mais pesados: cargar i arramar strumo, arar i sembrar lhatas i tierras, segar a la fouce i a la gadanha, acarrear i trilhar l pan, arrecadar la palha. I todo esso – qu’el sabie fazer i fazie bien feito – pa lhá de tener de tratar de las bacas i a fazer todo l que ye própio de la lhaboura.
Ganhando la cunfiança de todo mundo, tanto na casa de l’amo cumo ne l pobo an que staba a serbir, era cumo se l rapaç fusse dessa família i desse lhugar.
Yá moço i quaije home feito, alhá cuntinou a ajudar ls amos adonde i para quien trabalhaba ne l sou casal. Era ũa família abonada i dalgũas posses. Pa lhá de pai i mai, éran inda ũa caterba de filhos, la maior parte deilhes homes i yá casados.
Mas, nun sei porquei, se cun rezon ou sin eilha, habie yá algun tiempo que l sou amo andaba un cachico çcunfiado subre alguns de ls que serien, pori, ls trabalhos de l moço alhá an sue casa.
Pul final dũa tarde bien frie de 19 de márcio, calhou de l moço star yá por casa quando sou amo tornou de la feira de Caçareilhos. Al meter l cabalho na loija, biu, ou pareciu-le ber, un moço an ciroulas i a atrabessar l corredor. Cheirou-le que qualquiera cousa stranha se starie a passar, mesmo debaixo de las barbas del i an sue casa. Çcunfiado, nistantico, bai a chamar i, nun sfregante, s’ajúntan eilhi todos ls sous rapazes a ber s’apanhában l criado a fazer, pori, algũa lhobada.
L pai armado de calagouça i ls filhos de stadulhos, spalhadeiras, stacas i, até, de ranhadeiros na mano, specórun-se todos, uns a la puorta i outros a buolta de la parte de riba de la casa, por donde – cuidában eilhes – l çacana poderie salir.
Bá lá que, nas traseiras de la casa i mesmo apegados a la parte de baixo de l curral i de l forno, éran ls palheiros i la loija de las bacas. Dando-se, anton, de cunta de l que se staba a passar i que s’assujeitaba a lhebar, pori, ũas arrochadas, l rapaç, coincendo bien ls cantos de la casa, sin perder tiempo, lhougo ancuntrou por donde scapar. I, a la socapa, pon-se a andar de casa.
Bien que ls bezinos stranhórun todo aquel aparato, mas éran cousas de família i naide tubo coraige nin stubo pa s’antremeter i, assi, a meter-se an ancrencas ou adonde nun era chamado…
Nun sei l que se starie a passar ou se tenerie passado, alhá drento, na parte de morar de la casa. Cumoquiera, apuis de chegar de l trabalho ne l termo, l rapaç starie a lhabar-se. Mas, al oubir l rugido de l postigo de la puorta de l’antrada i, apuis, todo aquel alboroço, l rapaç, que de burro nun tenie nada, çcunfiou que starien a porparar-se pa l’armar algũa. Até que, deilhi a cachico, oubiu un de ls filhos dezir alhá de fuora:
– Vamos matá-lo e enterramo-lo no horto!…
Ah, carai! Cu’esta amanaça, ye que se le tirórun todas las dúbidas. Afinal, la cousa staba mesmo mala. Stando eilhes quaije a antrar an casa, ala que se fai tarde. Assi, donde i cumo staba, l rapaç salta pa l palheiro de la palha, deilhi pa l de l feno i, a seguir, pa la loija de las bacas. Ende, pul jinelico que dá pa l huorto – por donde, quando staba a amanhar las bacas, botaba las buostas de las bacas i ls cagalhones de l cabalho –, salta pa la sterqueira i, desta, pa l huorto. Apuis, poulando las paredes de ls huortos por eilhi abaixo, l mais delgeiro que pudo, scapulhiu-se de l pobo.
Bede bien la figura que farie… De meotes, an ciroulas i camisola de drento – que, cula priessa, nin tiempo tubo pa se calçar nin bestir qualquiera outra pieça de roupa –, a fugir puls huortos por trás de las casas i pul pobo abaixo… Assi, alhá cunseguiu chegar al termo i çafar-se. Baliu-lhe que era yá lhuç que fusque i mal se bie. Que la Lhuna inda nisquiera tenie nacido i lhuç eilétrica ne l pobo quien la biu? Que la sue giente inda habie de sperar bien anhos até eilha alhá chegar.
Mas nun cuideis que l rapaç se quedou por esse pobo! Qual quei!… Ye que, mesmo naqueilhes porparos, bendo la cousa tan mal parada, quien s’astreberie a quedar alhá?! Botou-se mas ye até Angueira. I cuidais que se metiu al camino? Era l que faltaba!… Ye qu’era tamien mui arriscado!…
Anton, que nin un potro de ls mais balientes, bota-se, a pie i pul monte, barreiras abaixo i lhadeiras arriba, a fazer corta-mato. I nin coraige tubo d’oulhar para trás. Nun fusse, pori, l demonho tramá-lo inda mais… Assi i todo, alhá pul termo, mesmo a chegar a la marra cul d’Angueira, inda oubiu, quaije al lhado del, ls filhos de l amo a passar ne l camino, a cabalho i a trote, a la precura del i a ber se l’apanhában!… Inda bien que, quando chegórun a la marra antre ls termos de ls dous pobos, zistírun de le precurar mais i birórun para trás.
Deixai que bos diga ũa cousa. Nesse die, nin solo l criado quedarie stafadico. Eimaginai la sgoda que nun tenerá tamien lhebado l cabalho de l amo. Bonda ber que, apuis de, pula manhana, tener carregado l duonho até Caçareilhos, inda le tocou tener de, pul final de la tarde, le trazer ne l lhombo de Caçareilhos até al sou pobo. I, ara mais, a la nuite, inda tubo q’andar a correr l termo atrás de l criado. Stou an crer que, cula stafa que lhebou, se le chegássen ũa yeuga cun cio ou ũa burra zounesta, serie bien capaç de se birar pa l duonho i, se l cabalho tubisse fala, le dezir cumo dezie la outra: “Sabeis que mais? Cubri-la bós!”
Mas deixemos l cabalho a çcansar i tornemos al criado…Desse pobo, passando por Quebra Cambas, Cabeço de Porros, Facho, fondo de la Quecolha, caleija de Rompe Alforjas, Cabeço la Binha, Faceira i Mediana até al pobo d’Angueira, fui un ber se te abias!… Inda mais delgeiro que l melhor corredor pertués de la modalidade de ls cinco mil metros, l moço, nistantico, se puso an Angueira. Quien le bisse passar an qualquiera un destes sítios dirie, até, que lhebaba fogo ne l rabo…
Mas, por mala suorte del, antre Cabeço de Porros i l Facho, inda habien de le salir al camino – que ye cumo quien diç, saltar pa la frente del, ne l monte –, trés perros de l ganado de l tiu Canoio, q’andaba por eilhi cuel nun adil de la Chana. L raio de ls perros quaije le fazírun borrar las ciroulas, ũa de las poucas pieças de roupa que lhebaba ne l cuorpo. Assi, yá nisquiera pudo lhibrar-se de andar pul monte oumenos un cachico. I, cumoquiera, cuidando ser qualquiera bicho, l pastor nin se dou al trabalho de chamar nin d’acalmar ls perros pa que le deixássen an paç.
Quando algo le cuorre mal a ũa pessona, parece que todos ls demonhos s’arriman pa le tramar i dar inda mais cabo de la bida. Ye que niun mal ben solo i, atrás dũa cousa mala, parece que bénen siempre outras que la tórnan inda pior…
Eimaginai bós cumo, quaije çcalço – sin botas ou çapatos i solo cun meotes i roupa d’interior –, a las scuras, indo por carreirones, caleijas i pul monte – passando antre ls trampos de carrasqueiras i de carbalheiras, sgodando-se an scobas, urzes, xaras, silbas i, até, spineiros i passando mesmo porriba de chougarços i de carqueijas –, ls pies, piernas i l restro de l cuorpo de l moço teneran quedado!…
Assi i todo, fazendo bento sieiro i stando bien friu, nin tritou de ls dientes, nin quedou atrecido nin angaranhido. I quien ye que tubo alhá tiempo para esso?!… Bá lá que, cula priessa que lhebaba i la corrida que tubo que dar, caleciu i bien.
Tengo acá para mi que, mesmo a correr solico, batiu l recorde mundial de la ctáncia antre ls dous pobos. I, cumoquiera, inda hoije, passados quaije sessenta anhos subre esta façanha, inda será el – que andará, agora, puls uitenta – l campeon de l mundo de corta-mato antre l lhugar adonde, pula redadeira beç, stubo a serbir i Angueira.
Era yá nuite cerrada, cul cielo yá bien strelhado, i a dar las Trindades, quando, finalmente, l moço s’arrimou a la casa de l tiu Floréncio, que, mirando i bendo-le eilhi, naquel donairo, le porcurou:
– Mas qu’andas por eiqui a fazer, rapaç? L que faziste a la roupa? Cul friu que fai, inda apanhas, pori, ũa custipaçon?!… Tu, que siempre me pareciste un rapaç atinado, cumo ye q’apareces eiqui nestes porparos i todo scalabrado?
I, mesmo sin sperar pula respuosta del, trata de l’amanhar ũas calças, ũa camisola, ũa jaqueia i inda ũas botas pa l rapaç se poder apersentar an casa de la mai.
– Ah, filho, l qu’andas por eiqui i a fazer a estar horas? Mas l que te acunteciu? Stás todo scalabaçado!… Batírun-te, rapaç?
– Nun fui nada, mai! Son solo uns arranhones. Ye que, pul camino i cula priessa, sgodei-me nũas silbas que nun las bi bien…
– Pus oulha que fiqueste bonito! Al menos yá ceneste?
– Si, mai, onte! You, apuis de quemer, cunte-bos l que se passou.
– Pus, pega nun carolo de pan i nun cibico de chicha, anquanto te pongo l caldo a calecer! Apuis, fago-te l curatibo a esses arranhones.
Nun sei se l rapaç tenerá cuontado a la mai la rezon porque staba eilhi i las sues hablidades desse die. Tamien nun sei l que sue mai le tenerá dito.
Cumoquiera que, se l tiu Zé Burmeilho tubisse bido ou sabido de la façanha de l moço, serie bien capaç de se birar pa la mai del i le dezir: “Marie, fura balhiente l tou rapaç! Oulha que l miu nun bal un teston furado!…”
Assi, andando por bárias tierras, alhá fui germinando la semiente que l tiu Mulica deixou por Angueira. Cumo se bei, era mesmo ũa semiente de mui buona culidade i toda de-lei.
Claro que nun bonda la buona culidade de la semiente. Pa poder germinar cumo debe ser, depende tamien de l sítio adonde cai. Mas tamien nun bonda tener buona semiente i buona tierra. Ye inda perciso que haba auga para eilha poder germinar i, apuis, arribar. Mas, se la semiente nun fur de culidade, nun se puode sperar que nasça buona arbre i qu’esta, apuis, dé buono fruito.
Claro que nun bos starei a dar nobidade niũa, pus, cumoquiera, yá scuitestes al cura na missa la parábola de l sembrador, que, cunsante l Eibangeilho de San Mateus, Jasus Cristo, bai yá para dous mil anhos, tenerá pregado a la multidon q’andaba atrás del.
Se cumpararmos l zorro mais nuobo cun sou pai, beremos que ye mesmo cumo alguns questúmam dezir: “quien sal als sous nun ye de Genebra!” I, berdade seia dita, nun tenendo nada que ber culs suíços, este rapaç – qu’era la mais nuoba i, cumo tal, la melhor de las semientes de l tiu Mulica – nun era de Genebra, nó!… era mesmo d’Angueira!
A nun ser que… Quien sabe alhá se, pori, sous pais nun le tenerien feito pul monte i pa lhá de qualquiera de las marras de l termo d’Angueira: ne l de Samartino, ne l de la Speciosa, ne l de Caçareilhos, ne l de San Joanico, ne l de Serapicos ou ne l de Abelhanoso? Mas, nin a el, sou pai ou sue mai le dezírun adonde fui feito. I, pul que se sabe, parece que tamien naide les apanhou, spreitou ou biu ambos a dous a trates a esse trabalho…
Cuitadico de l rapaç. Bede bien que cousas la bida mos arma. Até parece que, nun bondando tener de pagar pulas sues, inda habie de le tocar tener que pagar tamien pulas asneiras de sou pai.
Cu’estas i cun outras, l moço acabarie por ganhar grande nomeada. Passando, assi, a ser coincido de ginjeira, quien serie l home que cairie na asneira de dar-le trabalho? Solo se nun tubisse tie nin filhas an casa! A modos que l rapaç nun tubo outro remédio, senó, scapar-se pa Lisboua a la precura de trabalho. I oulhai que, hoije an die, ũa beç por outra, ambora ralas bezes, inda bai passando por Angueira.
Cuntórun-me tamien que, quando s’apuso a casar an Lisboua, la noiba l’eisegiu que fusse porfilhado pa casar cu’el. Anton, alhá se botou el até San Paulo, ne l Brasil. Pa lhá de ber a sou pai i sous armanos, cunseguiu inda que, antes de morrer, sou pai le porfilhasse. Assi, sin ampedimiento, alhá se pudo casar.
Bien bistas las cousas, las hablidades deste filho de l tiu Mulica nun quedában atrás de las de sou pai. Nun sei se será berdade ou nó, mas cuontórun-me q’ũa beç, an Lisboua, le calhou a el tener qu’ir a amostrar a ũa moça ũa casa qu’el tenie pa la arrendar. Anton, solo pa l’amostrar i eilha ber que las muolas de l xaragon i la cama stában an cundiçones, eimaginai l que les habie de dar pa se botáren a fazer. El – yá antradote – i eilha – bien mais nuoba qu’el – ponírun-se a spormentá-los. Assi, pudo eilha quedar sin dúbidas subre l buono stado i funcionamento de ls mobles de la casa i l’arrendar.
Eipílogo
Cuido qu’inda nun bos tenie cuontado stórias tan astrebidas cumo L Gabilan i la Boubielha i, arriba de todo, L Gabilan bota-se a trates a la Queluobra, que seran, até, un cachico marotas. Se calha, oumenos algũa deilhas, até merecie tener ũa bolica burmeilha nun de ls canto de riba. Cumo podereis ber, yá antre ls anhos quarenta i sessenta de l seclo passado, las relaçones antre ls homes i las ties, ou, inda melhor, ls moços i las moças, era ũa de las cousas amportantes de la bida de las pessonas. Bonda ber l númaro de zorricos que, anton, habie an Angueira i ne ls pobos bezinos.
Claro que niun zorrico tenie culpa de las hablidades de sou pai i de sue mai. La maior parte deilhes, solo quando yá crecidicos ou mesmo d’adultos, acabarien por quedar a saber quien era l sou pai. Assi, quando calhaba de pai i filho s’ancuntráren ou de passáren un pul outro, oumenos an sítios adonde stubíssen outras pessonas a ber, fingien que nin se coincien. Mas tamien habie quien arranjasse maneira de tornar la cousa menos defícel pa ls garotos. Lhembra-me dũa moça que, a respeito dũa sue sobrina, dezie:
– Hai par’ende tantos zorros sin pai!… Mas, oulhai que la nuossa nina ye zorra, mas si ten pai!
I por que rezon habie tantos zorricos? Cumoquiera, serien bárias…
Nesse tiempo, las pessonas stában an cuntacto direto cula natureza. Deç garotico, qualquiera un s’aquestumaba a ber l que se passaba al sou redor. Ls animales nun scundien nada a naide. Assi, la reproduçon era pa la giente quaije tan natural i bital cumo quemer, buer i drumir. Claro que, sendo mais recatadas, las pessonas nun andában a amostrar a todo mundo l que fazien. Mas, bondada ber la forma de fazer i de nacer de qualquiera bicho para un garotico eimaginar cumo ye que se farien i nacien ls ninos.
Antigamente, las pessonas tenien ũa bida dura, de muito trabalho i canseira na sue lhuita pula subrebibéncia. I quantas bezes la natureza nun les era mesmo madrasta! Assi, ralas éran las bezes que les restraba tiempo de çcanso. Anton, cumo hoije tamien acuntece, ne ls ralos anterbalos de l sou trabalho i para cumpensar las agruras de la bida, cada qual precuraba i cuidaba d’arranjar maneira de se antretener i se debertir.
Cumoquiera, algũas moças i ties poderan poner-se a pensar: “Será que l cuontador ten ls mesmos pensares de ls homes destas stórias?” Se calha, haberá mesmo quien diga: “Ai l zabergonhado!… Nin quiero crer! Custa-me a acreditar qu’inda hoije haia homes a pensar desta maneira!.” Ou, quien sabe se, até, nun se preguntará: “Será que tornemos a l’Eidade Média ou quei? Ou staremos, pori, na Arábia?”
Mas nun cuideis que ye todo ambentado. Que ls sítios i ls pormenores téngan sido outros, poderá ser. Mas, pudo-bos afiançar que, pul que me cuntórun, las pessonas i las situaçones eisistírun i acuntecírun mesmo.
A respeito disto, deixai inda que bos diga cumo ye que l cuontador ancara este assunto. Sin starmos eiqui cun moralismos, deç que stéiamos a falar de pessonas adultas i que nun séian probes de spírito i inda de relaçones cunsantidas antre ls dous – mulhier i home, moça i moço –, nun tenémos que mos preacupar. Se fur doutro modo, la cousa ye bien defrente, pus stamos yá a falar de crimes i, eiqui si, son la guarda i ls tribunales quien, pa lhá de la família, ténen que fazer l papel que les ye debido.
Mas tamien nun haberá q’acreditar assi tanto na einocéncia de todas las moças i ties nestas cousas. Claro q’habie algũas qu’éran einocentes de todo. Ye l causo dũa mocica que, binte anhos antes, quando, nun die de primabera, staba cula cria ne l lhameiro de l tiu Querido de Peinha la Bela, apegado a la marra antre ls termos d’Angueira i de Caçareilhos. Sentindo-se molhada i a pingar sangre de la cousica, arregaça l bestido até la cinta, tira las calcicas, arreganha las piernas i ampeça a lhabar-se nũa augueira qu’inda corrie ne l lhameiro. Mas, nun bendo maneira de la cousa deixar de pingar, queixa-se eilha toda aflita:
– Mas que mal farie you a Dius pa me dar este castigo?!
Cumo stá bien de ber, nun serie bien un castigo de Dius, mas, cumoquiera, un çcuido de la mai que se tenerá squecido de dezir a la filha cumo ye essa cousa de la pingadeira.
Claro que, oumenos quarenta anhos apuis, nin todas las mais serien tan squecidas cumo la tie Fábia, nin todas las moças tan einocentes cumo esta filha deilha. Bonda lhembrar ũa cumbersa que, sigundo me cuntórun, se tenerá passado antre trés ties i ũa moça d’Angueira i que, cumoquiera, se poderie passar tamien an qualquiera outro lhugar.
Benidas de la missa, pul lhado de baixo de las casas de l tiu Ratico i de l tiu Canoio, stában trés ties casadas yá un ror d’anhos a cumbersar subre la melhor maneira de brincar. Serie cun ou sin camisica? S’ũa s’amostraba faborable a usá-la, pus nun se podie star a tener an cada anho un garotico, la outra, mais renitente, alertaba pa l risco de se stragar todo se, pori, la camisica s’arrebentasse. Yá la terceira staba calhadica a scuitar las outras. Stou an crer qu’estas dues serien bien capazes de se botar a fazer la cousa sin ningũa outra proteçon que nun fusse frenar l cabalho quando este stubisse mesmo a chegar al çtino.
Stában las ties cu’estas rezones quando s’acerca ũa moça solteira i cun metade de la eidade deilhas. Claro que las três se calhórun nun fússen, pori, scandalizar la moça. Que, ne l pensar deilhas, nun serien cousas de se falar delantre dũa moça… Mas, scuitando l qu’eilhas stában a çcutir, la moça metiu-se na cumbersa. Nun rejistindo a dar la sue oupenion, bira-se, anton, pa la qu’era a fabor de l uso de la camisica i diç:
– Carai! Hai alhá cumparança! Ye bien melhor sin eilha! Bonda l paladar!…
Inda hai quien diga que ls mais bielhos ye que sáben de la bida!… Cumo se bei, hai mesmo algũas cousas an que ganharien bien mais se scuitássen ls mais nuobos! Assi i todo, hai mesmo q’acreditar na boç de la spriéncia! Ye que, cumo yá l nuosso maior poeta dezie, “nun hai saber cumo l de spriéncia feito.” Tengo acá para mi que, cumoquiera, inda nun tenien chegado a Angueira aqueilhas camisicas de bários sabores i quelores! Eimaginei bós l que la moça nun dirie se yá las tubisse spormentado…
Bah!… Nun cuideis, pori, que scribo estas cousas pa bos scandalizar. Nada disso!… L que se passa ye que, naquel tiempo, la maneira de pensar de las pessonas era bien defrente de l modo cumo hoije bemos estas cousas.
Tamien nun cuideis que, naquel tiempo, un home serie mal bisto por s’aporbeitar de la einocéncia dalgũa moça. I, pa nun caíren nas bocas de l mundo – que, nesse tiempo, nun faltában tamien lhénguas de prata –, cumoquiera, las moças i las ties, oumenos quando poderien ser bistas por qualquiera un, tenien que ser bien mais recatadas i cuidadosas i andar menos çtapadas que las d’agora. Claro que, yá naquel tiempo, tamien nun habie regla sin eiceçon. Mas, se fazíssen las sues cousas – i, cumoquiera, oumenos algũas deilhas, nun sendo santas, las faríen –, tenie que ser sin dáren nas bistas. Senó, l caldo quedada todo birado pa l lhado deilhas i relában las sues famílias. Assi, quien ye que s’astreberie a fazer las cousas a las claras cumo hoije se bei?!
Claro que, hoije, se pensa i se béien estas cousas doutra maneira. Afertunadamente, usar calças ou saias deixou de, cumo dantes acuntecie, dar dreitos i d’amponer deberes ou oubrigaçones defrentes a las moças i ties, dun lhado, i als moços i homes, de l’outro. I, assi, ye que stá bien i debe ser. I, cumo bai yá para un ror d’anhos, tamien las ties ampeçórun a usar calças… I, hoije, cumo se bai bendo por ende, antre ls homes, tamien yá nin solo ls scoceses úsan saias…
Hai que lhembrar tamien que cada qual bei l mundo de la sue jinela i la nuossa fai-mos bé-lo dũa maneira, que ye la nuossa i, oumenos, un cachico defrente de la de ls outros. Claro que hai jinelas que son parecidas ũas culas outras. Assi, nun ademira que l que spréitan ou béien por eilhas seia tamien parecido. I tamien naide mos ampide de spormentar ponermos-mos na piel de ls outros i, assi, de precurar ber l mundo de la sue jinela ou a la maneira deilhes.
Mesmo que téngamos ũa bison de l mundo defrente de las pessonas destas stórias, ye possible que até achemos algũa piada a la maneira de ber daquel de quien mos ponimos na piel. I tamien nun mos podemos squecer que ser capazes de mos rirmos de nós ye ũa seinha d’anteligéncia.
Dá-se, assi, cumo que un desdobramiento: dun lhado, acumpanha i até puode achar bien la cousa; doutro, critica i afasta-se de l punto de bista de quien la bibiu. Ye este l causo de l cuontador destas stórias. Ponendo-se na piel de l personaige percipal até puode parecer qu’indo na óndia del stá d’acordo cula sue maneira de ber. Mas, nun deixando de ser ũa pessona de l sou tiempo, nun puode ber las cousas dessa maneira. Assi, mesmo parecendo que stá a ber las cousas puls uolhos de l personaige percipal, hai que le dar un çcunto al cuontador: ye que tenta ser l mais possible fiel i amostrar cumo, naquel tiempo, se bibie i bien las cousas. Claro que, al cuontar la stória, tamien nun squece que hai que tener an lhina de cunta l’anteligéncia de l leitor.
Bien bistas las cousas, çtanciando-mos, tenémos de mos preguntar: por que raio han de las ties i las moças tener menos dreitos que ls homes i ls moços? Staremos, pori, nun paiç de l’Arábia? Porque será que solo ls homes i ls moços ye que puoden sentir, bibir i fazer l que les dá na gana? Pori, las ties i las moças nun seran tamien, cumo eilhes, filhas de Dius? Qualquiera un de nós será, pori, capaç de pensar que, pa lhá de las sues tie, mai i armanas, até las própias filhas i nietas dében passar pul mesmo que las ties i moças destas stórias? Será que solo las de la nuossa família ye que merécen tener l respeito i ls dreitos que nun recoincemos a las outras?
Tomara you que, dantes, nun fusse ou que, oumenos agora, yá nun seia assi.
Bocabulairo \\ vocabulário
Acá – cá \\ acauso – por acaso \\ acupar – ocupar \\ adregar – calhar \\ adil – terra de pousio \\ al – ao \\ a la socapa – disfarçadamente \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ al redor – em redor, à volta \\ amanaça – ameaça \\ ambentar/do – inventar/do \\ amentar – mencionar \\ amostrar – mostrar \\ ampeçar – começar \\ ampedir/miento – impedir/mento \\ amiga – amante \\ amponer – impor \\ amportar – interessar \\ ancapaç – incapaz \\ ancarar – encarar \\ ancargar – encarregar \\ ancrenca – encrenca, confusão \\ anfadar – enfadar \\ ancuntrar – encontrar \\ ancuontro – encontro \\ andubíran – (forma do verbo andar) – andaram \\ anfeitar – enfeitar \\ anganhar – enganar \\ angaranhido – incapaz de mexer os dedos com o frio \\ anho – ano \\ anquietar – perturbar \\ antlegéncia – inteligência \\ anterrumper – interromper \\ antolhar-se – sentir desejo \\ anton – então \\ antrar/ada – entrar/ada \\ antremeter-se – intrometer-se \\ antretener/ido – entreter/ido \\ anzonar – entretrer-se, gastar o tempo sem utilidade \\ aponer-se – apor-se \\ apuis – após, depois \\ arar – lavrar \\ arbe – árvore \\ armano – irmão \\ arramar – derramar, verter \\ arreculhir – recolher \\ arriba – acima \\ arrimar – juntar, aproximar \\ arrochada – paulada \\ assi i todo – mesmo assim \\ assujeitar-se – sujeitar-se \\ astreber-se – atrever-se \\ atrecido – enregelado \\ auga – água \\ baliente – valente \\ baliu – (forma do verbo “baler”) valeu \\ beç – vez \\ benir – vir \\ bento sieiro – vento de leste \\ bergóntia – rebento de árvore \\ bezino – vizinho \\ boç – voz \\ bondar – bastar \\ borga – pândega \\ bós – vós \\ botar-se a trates a – atirar-se a \\ broça – ervas e arbustos selvagens e sem préstimo \\ bui/ada/buieiro – boi/ada/boieiro \\ buntade – vontade \\ buolta – volta \\ buosta – bosta \\ burmeilho – vermelho \\ çafado – desavergonhado, malandro \\ çafar-se – livrar-se de apuros \\ cagalhon – excremento de besta \\ calagouça – instrumento cortante, com lâmina curva de ferro na ponta e cabo comprido de madeira próprio para cortar silvas e mato \\ calecer – aquecer \\ caleija – viela, caminho estreito \\ caliente – quente \\ calhar – calhar, calar \\ camino/ar – caminho/ar \\ camisica – preservativo \\ canhona/ico – ovelha/cordeirinho \\ capaç – capaz \\ carolo – grande fatia de pão \\ carreiron/ico – carreiro/ito \\ casal – conjunto de propriedades duma família de lavradores \\ çcair – descair \\ çcalço – descalço \\ çcansar/ado/o – descansar/ado/o \\ çcuidar/o – descuidar/o \\ çcutir – discutir \\ ceçan – humidade da terra \\ cena/r – ceia/cear \\ çfraçar/damente – disfarçar/damente \\ çforrar-se – desforrar-se \\ chubir – subir, trepar \\ codesco – espécie de giesta lenhosa \\ coincer – conhecer \\ coraige – coragem \\ cortina – terra de cultivo cercada por muros \\ çpachar – despachar \\ çtáncia/çtanciar – distância/distanciar \\ çtapado – descoberto \\ çtino – destino \\ cũa – com uma \\ cubrir – fecundar \\ cu’el/cu’eilha – com ele/com ela \\ cuidar – pensar \\ cul/a – com o/a \\ cumoquiera – talvez \\ cundiçon – condição \\ cunsante – consoante \\ cuontar – contar, narrar \\ deç – desde que \\ de drento – de dentro, interior \\ defrente – diferente \\ deilha/es – dela/deles \\ del – dele \\ delgeiro – ligeiro, rápido \\ desacupado – desocupado \\ die – dia \\ diente – dente \\ Dius – Deus \\ donairo – mal vestido \\ dreito – direito \\ drumir – dormir \\ dũa – duma \\ dubidoso – duvidoso \\ eiceçon – exceção \\ eidade – idade \\ eilhi – ali \\ eimaginar – imaginar \\ einocéncia – ingenuidade \\ eiqui – aqui \\ eisigir – exigir \\ eisistir – existir \\ el – ele \\ ende – aí \\ fago – (forma do verbo fazer) faço \\ fame – fome \\ fierro – ferro \\ fizo – (forma do verbo fazer) fez \\ fondo – fundo \\ freno – freio, travão \\ frezno – freixo \\ frie/friu – fria/frio \\ fróncia – rebento de árvore \\ fuonte – fonte \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ gabilan – gavião, ave de rapina \\ ganado – rebanho, gado \\ gustar – gostar \\ hablidades/oso – habilidades/oso \\ hardórun – (forma do verbo “hardar”) humilde \\ houmilde – humilde \\ huorta/o – horta/o \\ i – e \\ jinelico – pequena abertura/janela // jóldia – joldra \\ lhabar – lavar \\ lhadeira – encosta \\ lhata/ica – horta pequena, estreita e comprida \\ lhameiro – lameiro \\ lhamuriar-se – lamentar-se \\ lhebar – levar \\ lheitor – leitor \\ lhembrar – lembrar \\ lhibrar – livrar \\ lhimpa – trilha e limpa ou debulha do cereal \\ lhimpico – limpinho \\ lhina – linha \\ lhobo/ada – lobo/ada \\ lhombo – lombo \\ lhuç que fusque – lusco-fusco \\ lhugar – lugar, localidade \\ lhuita – luta \\ Lhuna – Lua \\ loija – corte de animais \\ mala – má \\ maldoso – malicioso \\ manhana – manhã \\ mano – mão \\ maron – carneiro de cobrição \\ marra – linha de demarcação entre os termos de duas localidade \\ meote – meia que dá até meia perna \\ mirar – olhar \\ mobles – mobiliário \\ mocica – rapariguita, mocita \\ mortico – mortinho \\ mos – nos \\ muolas – molas \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ nin – nem \\ ningũa/ningun/niũa/niun – nenhuma/nenhum \\ nisquiera – nem sequer \\ nistantico – num instante \\ nó/nun – não \\ nomeada – fama \\ nuite – noite \\ nuosso – nosso \\ onte – ontem \\ oufício – profissão \\ oulhar – ver \\ oumenos – pelo menos \\ oupenion – opinião \\ ourriera – pequeno vale \\ paç – paz \\ paiç – país \\ pa lhá – para além de \\ pan – pão, cereal \\ panhal – pano que protege a barriga do bebé \\ peco – bem apresentado, aperaltado \\ pequeinho – pequeno \\ percisar – precisar \\ percipal – principal \\ personaige – personagem \\ perro – cão \\ pie – pé \\ piel – pele \\ pinga – gota \\ pingadeira – menstruação \\ pobo – povo, povoação \\ poboaçon – povoação \\ pongo – (forma do verbo “poner) ponho \\ porcurar – perguntar \\ pori – porventura, talvez, por azar \\ porfilhar/ado – reconhecer/ida a paternidade \\ porparo – preparo \\ porriba – por cima \\ poular – saltar \\ poupadico – poupadinho \\ precurar – procurar \\ prenhada – grávida \\ priessa – pressa \\ probe/za – pobre/za \\ pul/pula – pelo/pela \\ puorta – porta \\ purmeiro – primeiro \\ puso – (forma do verbo “poner) pôs \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quelor – cor \\ queluobra – cobra \\ quemer – comer \\ quemun – comum \\ queto – quieto \\ quejirdes – (forma do verbo querer) quiserdes \\ quien – quem \\ quienquiera – qualquer pessoa, quem quer \\ ralas bezes – raramente \\ ranhadeiro – pau fino e comprido, de freixo ou carvalho, que serve para arranhar ou espalhar as brasas no forno de cozer o pão \\ rapaç – rapaz \\ rebolcar – rebolar, dar a cambalhota \\ redadeiro – derradeiro, último \\ regestir – resistir \\ relar – preocupar \\ regla – regra \\ respunder – responder \\ restro – resto \\ rezon/es – razão/ões \\ riba – cima \\ ror – grande quantidade \\ rugido – ruído, barulho \\ ruoda – roda \\ salir – sair \\ sastifeito – satisfeito \\ scandalizar – escandalizar \\ scapar-se – fugir \\ scalabrado – ferido no corpo e/ou na cabeça \\ scherumado – sem viço \\ scapulhir-se – (palavra utilizada em Angueira) fugir, escapar à pressa e por onde se pode \\ scoba – giesta \\ scocés – escocês \\ screbir – escrever \\ scrúpulo – escrúpulo \\ scuitar – escutar \\ scunder – esconder \\ scornada – marrada com os cornos \\ scherumada – sem viço \\ scuro – escuro \\ seinha – sinal \\ selombra – sombra \\ sembrar/dor – semear/dor \\ semiente – semente \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ sfregante – instante \\ sgoda/r – canseira/roçar \\ si – sim \\ sin – sem \\ sobeija – sobra \\ soldada – paga mensal ou anual do criado \\ spalhadeira – espalhadoura \\ specórun-se – (forma do verbo “specar-se”, usado em Angueira) – colocaram-se de pé, fxaram-se ali \\ speilho – espelho \\ spormentar – experimentar \\ spreitar – espreitar \\ squecer – esquecer \\ staca – estaca \\ stadulhos – par de paus curvos utilizado na dianteira do carro de animais para os proteger e segurar a carga \\ strafadico – cansadinho \\ stranha/r – estranha/r \\ sterqueira – monte de estrume \\ stubírun – (forma do verbo “star”) estiveram \\ strumo – estrume \\ stubísse – (forma do verbo “star”) estivesse \\ subrebibéncia – sobrevivência \\ subreciente – suficiente \\ arriba de todo – sobretudo \\ suorte – sorte, propriedade herdada \\ talbeç – talvez \\ téngamos – (forma do verbo “tener”) tenhamos \\ tentaçon – tentação \\ termo – terreno que rodeia e pertence a uma povoação \\ teston – tostão, dez centavos da antiga moeda (escudo) \\ tie – mulher, esposa, tia \\ tienrico – tenrinho \\ títalo – título \\ touça – moita de carvalheiras \\ treiçon – traição \\ tritar – tiritar, tremer de frio \\ trocer – torcer \\ tubírun – (verbo “tener”) tiveram \\ tubísse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ ũa – uma \\ uobo – ovo \\ uolho – olho \\ xara – esteva \\ xaragon – colchão de palha ou folha de milho \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ yeuga – égua \\ zabergonhado – desavergonhado \\ zafertunadamente – infelizmente \\ zistir – desistir \\ zorro – filho natural, ilegítimo ou bastardo \\ zounesta – burra com cio (em Angueira).
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta do sítio http://www.mirandadodouro.com/dicionario/ https://student.dei.uc.pt/~crpires/tradutor/Tradutor.html A quem queira visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”: www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/ -
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do Mirandês
Em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
Antroduçon
Apuis de L Gabilan i la Boubielha, desta beç, bou a cuontar-bos mais alguns eipisódios de la bida de l tiu Mulica que yá nin sei quien me ls cuontou. Se, purmeiro, el se botou a la caça dũa paixarica, apuis, habie de le dar pa se botar a trates a ũa queluobra. Mas nun será deficel d’eimaginar de que caça stamos eiqui a amentar.
Yá home feito, Mulica cuntinaba a ser de ls pecos, todo listo i spabilado i mesmo danhado pa la brincadeira. Tanto que, siempre que podie – que ye cumo quien diç, se l poníen a jeito ou l deixában –, para el qualquiera oucasion era d’ouro, ũa ouportunidade a nun çperdiçar, aporbeitando todas las que podie pa matar la fame i fazer de las sues.
A camino de Belharino
Un die, yá quaije de l final de primabera, iba el a camino de Belharino ne l termo d’Angueira i caras a Samartino. Mas, apuis de passar l ribeiro de la Puontelhina, dou-le na eideia birar a la squierda, pa l camino antre l lhameiro de l tiu Caldeira i la tierra de ls Coiros. Bota-se aton por eilhi arriba, pul lhado dreito de ls lameiros de la ourrieta por donde, pul lhado squierdo, cuorre l ribeiro que, nacendo ne ls Salgadeiros, passando por Bal de Conde, la Puontelhina i pul fondo de Peinha Ferreira, bai a zaugar na marge dreita de la ribeira d’Angueira, junto a las huortas i al cimo de la çuda de l molino de l tiu Alfredo, de la tie Sabelica i de l tiu Antonhico de l Molino, antre l cimo de la Yedra i l fondo de Terroso.
L ancontro cun Joquina
Lhougo a seguir i un cachico mais arriba, dá de caras cun Joquina, que benie de riba, de Bal de Conde, adonde, cumoquiera, tenerá ido a tratar de cousas de la sue bida. Si, que nun acredito qu’eilha se tenga botado pul termo a búltio. Nun sperando ancuntrá-la, mas cu’aqueilha bison mesmo a la frente de ls uolhos, claro que Mulica, que yá bien tiempo que l’andaba cun ganas, se botou de cuntas subre l que ls dous poderien botar-se eilhi a fazer.
Joquina era ũa mulhier mimosa, que, parcendo inda quaije moça, mas andando yá puls quarenta, serie bien mais bielha qu’el. Inda nun habie muito tiempo que tenie benido, cun dous rebenticos agarrados a la saia, dun pobo bezino para Angueira. Dezindo qu’era biúda, pa las malas lhénguas, las cousas nun serien bien cumo eilha cuontaba. Bondaba ber ls sous garoticos: l garoto de teç morena, pelo negro i un tanto scalhabrés i la garotica de teç clara, rucica i calmica. Nun dando sequiera aires un al outro, naide dirie que serien armanos. Mas, ambora nun fusse fácel d’acreditar, armanos si éran, oumenos por parte de mai. Assi, qualquiera un çcunfiarie que, cumoquiera, serien de pais çfrentes.
Biúda ou solteira pouco amporta. La berdade ye que ls sous zorricos éran yá grandicos, tanto q’ambos a dous andában yá a la scola. I, nun fura isso, nin sequiera la mai deilhes poderie andar por eilhi solica i aqueilha hora.
Nesse tiempo, qualquiera tie de l’eidade de Joquina starie yá bien scherumada. I nun ye d’admirar nin causo para menos… Ye que, pa lhá de todos ls dies tener que cuidar de l home, de ls garotos i de la bida de casa – fazer la quemida, arrumar la lhouça, lhabar i passar la roupa de la família toda, dar la raçon a las pitas i de quemer als cochinos –, a las bezes, inda le tocaba tratar de la cria i tener que dar ũa mano al sou home na lhaboura – a mondar, ir a las coubes i a las nabiças, arreculhir l feno, segar, scabar i regar la huorta, trilhar i a algũas deilhas a andar anté cul ganado.
Mas, Joquina nó. Guapa, airosa i toda fina, andaba siempre mui bien bestida i de pelo todo bien pendado. Sabendo bien qu’era toda pimponaça, bistosa i bien amanhada, ambora sin spalhafatos, andaba siempre toda bien puosta. Duonha i senhora de la sue nariç i chena de proua, daba aires de ser un cachico presunçosa. I, oulhando-le aquel peito todo lhebantado i arrebitado, bien se bie qu’era mesmo ũa tie de mano chena! Anfin, ũa cirigaita feita…
Donde le benerie l denheiro pa lhebar ũa bida tan folgada, pa se bestir que nin ũa fidalga i se sustentar a eilha i als sous garoticos, nun sei. Só sei q’amostraba saber bien cumo se gobernar i tratar de la sue bida.
Cumo quaije toda la gente, Mulica çcunfiaba – i quien sabe se nun saberie mesmo! – que Joquina serie ũa mulhier de la bida, que gustarie dũa buona cumbersa i, se calha, anté dun cachico mais; que serie ancapaç de dezir que nó a qualquiera un. Bá!, claro que nun serie bien a qualquiera un, mas, arriba de todo, a aqueilhes que le saberien dezir al oubido, pa solo eilha çcuitar, las palabricas ciertas i cumbenientes i a qu’eilha l’antressasse oubir i que, sabendo poner-se a jeito, la cumbidasse pa l negócio i, arriba de todo, que fusse capaç de le pagar bien pul sou serbício.
Ampeçando, anton, las lhénguas de prata de l pobo a murmurar que Joquina serie de porte dubidoso, de la nomeada yá nun se lhibraba eilha. Mas eilhi staba Mulica, pronto a poner todo a lhimpo i bien capaç de tirar la pruoba de ls nuobe i, quien sabe s’anté, la rial.
Acá para mi, las redes sociales nun son solo cousa d’agora! Yá naquel tiempo, habie tamien çfrentes maneiras de ber, de saber las nobidades, de dar a la lhéngua i de cumbibir antre la gente d’Angueira i mesmo cula de ls pobos bezinos. La eigreija, nas cousas de religion, mas, arriba de todo, l sagrado, adonde, apuis de la missa, todos se bien i falában. Pa lhá destas i de las matáncias, de las trilhas, de ls seranos ne l eimbierno i de l sereno ne l berano, habie inda outras oucasiones de cumbíbio de tod’mundo ne l pobo: las garoticas i ls garoticos tenien la scola i la jóldia quando les tocaba d’ir cula cria pa ls lhameiros; las moças i ls moços tenien la fuonte, ls beilaricos, ls arraiales i troulas de las fiestas i inda ls jogos de la mocidade; las ties tenien ls lhabadeiros, adonde, zanferrujando la lhéngua, lhabában tamien toda la roupa suja de l pobo i, mesmo nun sendo questureiras, cortában na jaqueta de qualquiera un; i ls homes que tenien inda la taberna, l barbeiro i las feiras.
Cumo se bei i indas que nun pareça, yá nesse tiempo nun faltában maneiras nin sítios de cumbibéncia antre las pessonas. Haberá, pori, melhor rede que l frente a frente, quier dezir, la preséncia duns delantre de ls outros? Çpensando qualquiera ampresário mais criqueiro i alquebiteira dada a mexericos, nestas oucasiones, cada qual bestie-se i apersentaba-se l melhor que podie i sabie. Assi i todo, esta rede tenie inda ũa outra bantaige: sendo frente i a la bista de la pessona, serie mais defícel anganhá-la.
Mas, yá que stamos a falar de las relaciones presenciales, tornemos anton a Mulica i Joquina…
L queluobra açanhada
Nun cuideis, pori, que a Mulica solo agora le dou pa la cousa. Nó, que, cheirando-le essa cousa, cumoquiera Joquina tenerie yá, medidos cun bários i çfrentes strumentos – uns de manga arregaçada, outros de meia manga arrefucida i outros, se calha, mesmo sin manga –, muitos quilómetros de prazer. Era tamien essa la rezon por que, yá bien tiempo, este gabilan andaba cu’aqueilha queluobra debaixo d’uolho, a ber se le botaba las garras…
Todos ls deimingos, na missa, alhá staba Mulica na tribuna, donde, todo regalado, se ponie a oulhar bien para aqueilha santa. Cumoquiera, inda se botou de cuntas subre que smola tenerie que le dar para eilha l’atender algũa sue pormessa. Si, que deboto deilha yá el era. Claro que nun sabie quales serien las cundiçones desta nuoba santa pa se botar a aqueilhas rezas.
Era pula meia tarde dun die yá caliente de maio. L tiempo staba mesmo de lei: cielo azul i bien claro; chuber, nun chubie; nubres, nin ũa se bie; i nin pinta de bento s’oubie nin sentie; mas calor a sério tamien inda nun fazie.
Buono coincedor de las artes de la caça i de la pesca, yá bárias bezes tenie passado pula cabeça de Mulica botar la minhoca naqueilha auga, que ye cumo quien diç, la isca, solo para ber se le caíe peixe. Cu’essa eideia na cabeça, nin sequiera le palpitaba que l’auga de la fuonte de Joquina podie, pori, scunder un peligro inda mais amenaçador q’l canhon de l mar de la Nazaré.
Dantes, quando ancuntraba Joquina, zafertunadamente, siempre habie de andar por eilhi a la buolta ou al redor deilhes, algun strobilho a ampedi-lo de lhebar palantre l sou antento. Bá lá que, desta beç, afertunadamente, nun fui assi. Bendo-se, eilhi, solicos el i eilha – cuidában eilhes pus nin bírun quien, scundido, assistiu a la fiesta i mais tarde habie de cuontar la façanha –, antes que fusse tarde, Mulica aporbeita i toca de le botar l anzol:
– Carai!, que guapa sós i stás, Joquina! Seia parriba de la cinta seia para baixo, nin sei que parte de l cuorpo tenes melhor. Se me dires a sculhir, sou bien capaç de quedar cun ambas a dues. Sós mesmo un mimo de moça! Eigual a ti nun hai outra an Angueira!
Anton, a menear l cuorpo que nin ũa queluobra i cumo que a dezir pus oulha-me bien, respunde-le eilha:
– Pus si, son ls tous uolhos!… Qu’eilhes nun te deixaran anxergar todo!…
– Ah pus nó, Joquina! Mas oulha qu’eimaginaçon nun me falta!…
Nun cuideis, pori, que la cumbersa antre ambos quedarie por eiqui. Nó, ye qu’inda starien un cachico mais por eilhi, anté que la cumbersa alhá fui a dar adonde, por buntade d’ambos a dous, el i eilha quejírun: a aqueilha cousa que ls dous starien – i, se calha, anté bós stareis –, a la spera.
– Carai, q’abono de família tenes! Eimagina l delheite que, oumenos para mi, nun serie se, an beç de stáren ambas as dues ancerradas lhado a lhado, todas apertadas i atafanhadas ne l tou corpete, stubíssen mas ye a la buntade i a anchir-me las manos!…
Anton, nun se fazendo rogada i ponendo-se a jeito, Joquina, amostrando-se çponible pa la cousa, diç-le eilha:
– Tu bien sabes cumo bai la bida! La cousa stá mui ruin… Biúda i sin home, tengo que ser you solica a bestir, a calçar i a dar de quemer als ninos. Mormente agora que yá ándan ambos a dous a la scola! Para mais, se nun me aporcato, inda me assujeito pori a tener mais outro nino. A modos que só puodo fazer l que me stás a pedir se me dires cinco crouas i me pormeteres arramar fuora.
Claro q’arramar fuora era, nesse tiempo, la prática mais seguida pa nun fazer pori algun garotico i, ne l tiempo de la bida barata, cinco crouas era muito denheiro. Assi i todo, Mulica mete las manos ne ls bolsos de las calças solo pa se certificar que las tenie eilhi cu’el. Claro que nun serien bien essas las cundiçones qu’el starie a la spera… Mas, si cumo assi, mesmo tenendo que pagar essa fertuna, nun habie de perder ũa ouportunidade destas. Ye que, se bien calha, nunca mais la tenerie. Inda mais que nun fusse, pula nobidade… I, para mais, habie yá alguns dies q’andaba cun fame, sin cheirar nin petiscar la cousa.
Çpensando eilha ampresairo i el alquebiteira, Mulica aceitou, sin regatar, las cundiçones de Joquina. Assi, sin antermediairos, nun stantico, se justórun.
De seguida, Mulica bota-se, anton, a la precura dun sítio bien scundidico, nas touças de la borda de ls lhameiros mais loinje de l ribeiro. Si, que, na yerba de l lhameiro, nun podie ser. Ye que, nun bondando que qualquiera un que por eilhi passasse ls poderie ber, inda cuorrie muita auga na augueira i mesmo pul meio de l lhameiro.
Anton, Mulica, home speriente nestas cousas, ne l lhameiro de l tiu Chetas, yá a meio de la Puontelhina, alhá dou cũa touça que le parciu ser la mais própia pa l antento. Tenie eilhi ũa mistura de trampos de carbalho, freixeiras i scobas, cun algũas silbas i outra broça a la buolta; un carreironico por donde passarie algũa cabra pa se botar a rober las fróncias i qu’iba a dar al meio de la touça adonde só habie yerba i scobas. Alhá ne l meio i arrodiados de monte, naide poderie poner l’uolho an riba deilhes nin les ber i oubir bien de fuora. Solo se stubisse ancarrapitado i scundido nalgun frezno, cumo era l causo de quien me cuontou la brincadeira deilhes.
Claro que Joquina lhougo le prebeniu:
– Ah, mas bei bien s’ende nun hai formigas, mormente daqueilhas burmeilhas i de rabo alçado!
– Qual quei! Nun te apoquentes, Joquina, que you trato disso. Mas oulha que l formigueiro nun ye bien eilhi…
Anton, Mulica, ponendo ũas scobas por baixo i fenanco porriba deilhas, porparou ũa cama toda bien amanhada. I quedou bien cunfortable, de modo a que niun se picasse. I, de formigas, nin raça deilhas se bie por eilhi.
Mesmo sin nubres nin bento, debido a la selombra de l monte, inda assopraba puls lhameiros de la Puontelhina un airico. Assi, scundírun-se i ponírun-se a l’abrigada, ne l carreironico de l meio de la touça.
Mas, inda antes de se botáren a la cousa, Mulica tubo que dar a Joquina l que fura cumbinado. Qu’estas cousas son mesmo assi i Joquina, por mui grande que fusse la sue deboçon i la buntade de se botar aqueilha reza, nun staba na çposiçon de le dar crédito. A modos que Mulica nun tubo outro remédio senó pagar-le d’adelantrado.
I el nin sequiera regatou l précio. Inda mais anganhador que la Lhuna, arriba de todo quando stá an quarto creciente ou minguante, nin isso fui rezon subreciente pa Joquina çcunfiar de Mulica nin pa çcunfiar qu’el tenerie na cabeça pregar-le ũa de las sues.
Anton, ajuntando la fame dun a las ganas de quemer de l’outro, cada qual pon-se a ber se dá bida de l’outro. I, ponendo-se a mirá-la d’alto a baixo i a bé-la melhor por fuora, Mulica bota-se a eimaginar cumo nun serie aquel menumento por drento… I, cun toda la deboçon, toca, anton, a porparar la cousa.
Ampeçando a poner-se a jeito i a zapertar la roupa de riba, diç-le Joquina:
– Carai!, stá-me mesmo a custar a zapertar ls botones de l xambre, eiqui, atrás de las cuosta!…
Nun se fazendo rogado, Mulica lhougo se prontificou pa la ajudar:
– Deixa que you te boto ũa mano, Joquina!…
I, cula ajuda del, nun stantico, eilha quedou sin blusa. Apuis, Joquina ampeça, anton, a zapertar l corpete i, de seguida, ls corchetes de l lhado squierdo de la saia, na cinta, mesmo antre ls quadriles i las nalgas. Bai, de seguida, pega na bainha de la saia i arregaça-la anté la cintura.
Botando-le el ũa mano purmeiro i, lhougo a seguir, la outra i acunchegando-se bien a eilha, nun stantico, ambos a dous s’anganchórun un ne l outro. Anton, Joquina, abaixa las calcicas.
Pa çcansardes un cachico i deixar las personaiges porparáran-se cumo ye debido, será melhor fazermos eiqui ũa pequeinha anterrupçon na cuonta. Sabeis, ye que tengo algũas dúbidas que, a las bezes, las pessonas mais antendidas que stúdan la formaçon i l’eitomologie de las palabras le fágan de la maneira mais acertada. Ye que, oumenos ne l miu modo de ber, an beç de bragas ou calcicas, nun serie mais apropiado chamar-le conicas? I, ne l causo de ls homes, an beç de ciroulas, chamar-le piçalhecas ou caralhecas ou, quando muito, culecas? Mas quien somos nós pa çcutirmos estas cousas?!…
Bá, bamos anton deixar Mulica i Joquina seguíren cula sue relaçon. Abaixando las calcicas, Joquina pon a la mostra aquel montico de yerba scura, cun aqueilha fuonte por baixo. I, mesmo sin percisar nin sperar pula ajuda deilha, Mulica abaixa las calças. I, assi, ambos a dous quédan bestidos cun toda aqueilha roupa cun que la mai de cada qual le botou al mundo.
Que piernas! Que nalgas que Joquina tenie naquel culo! Que ambelhigo! I que trianglo de penuige bien negra birado al cuntrairo! Que manancial eilha tenie, eilhi al meio, mesmo naquel sítio adonde l cimo de las piernas s’ajunta al fondo de la barriga i la parte de la frente se lhiga cula de trás… Quier-me parcer que Mulica inda nun tenie bido outro assi, tan bien zenhado!
Al ber-le ũas cuostas tan dreitas a acabar naquel naipe de nalgas, armanas, redondas, purfeitas i, apuis, l busto deilha cun aqueilhes senos de respeito, todos ampinados, inda todos chenos i tan bien amanhados cumo dous montes, cada qual cun sue punta toda eiriçada, cumo se fusse l’eimaige al speilho un de l’outro i ambos a dous inda mais guapos que la fraga de Peinha la Bela… I, anchindo bien la mano, anton ye que Mulica quedou mesmo zlhumbrado…
Quando se puso a oulhar todo aquel balioso património i biu l menumento que, bista de qualquiera lhado, era toda eilha – cara, barriga, piernas, nalgas, senos i la fuontica de todos ls prazeres, aquel tesouro que, dantes, las moças i las ties fazien tençon i mesmo queston de l trazer todo bien guardado, i adonde todos, ou quaije todos, se pélan por ir a chafurgar i dar sou margulho –, Mulica quedou açarapantado i d’uolhos todos arregalados. Anton, assi que le tocou naqueilha piel toda tan amerosa, ye qu’el quedou todo chochico.
– Ai que tonto me pones, Joquina!…
Mas nin serie neçairo dezi-le nada… Si cumo assi, eilha bien bie i sentie!…
Claro que, sendo hoije an die, cumoquiera el nun quedarie tan spantado. Ye que, cumo toda la gente sabe, la Reboluçon tamien mos truxo algũas nobidades: aqueilhas fitas de cinema… I, hoije, yá nin son fitas, mas bídeos, i, pa ls ber, nin sequiera hai qu’ir al cinema. Assi, se calha, yá nin quedarie tan spantado cu’essas cousas. Mas aquel era mesmo outro tiempo… Assi, al bibo i a quelores, quien ye que nun quedarie cumo el? Quien serie capaç pori disso?
Yá todos porparadicos, el por eilha abaixo i eilha ancarrapitando-se por el arriba, anroscórun-se un al outro i bótan-se, anton, cun toda la gana, a trates a la funçon. Anton, bai el toca de se poner a fazer-le cuçquinhas, outros mimos i ũas fiestas. Apuis del le dar uns belhiçcos, ambos a dous ampéçan als ampalpones i a dar-se uns beisicos. I, que nin un bitelo mamon a ser zmamado, mortico i quaije zasperado por se botar a la teta, Mulica açufinou ne l cuorpo deilha. Anton, pega el ne l abono de família deilha i eilha nas jóias de família del. Bai el anton bota-se a chafurgar na auga caliente que yá ampeçaba a scorrer de la fuonte deilha. Claro que, sendo hoije an die, cumoquiera dirien que, porbando-la anton, le queimarie na boca, i arriba de todo la lhéngua, inda mais que guindilha…
– Feeeh!…, feeeh!…, feeeh!…, feeeh!… – ampeça eillha a bufar.
Anton, ye que la cousa calciu que se fartou!… Tanto que, deilhi a cachico, staba Mulica que nin fierro an brasa pronto a ser malhado i Joquina caliente que nin ũa fogaça a salir de l forno.
– Feh!…, feh!…, feh!…, feh!…, feh!… – cuntina eillha a bufar cada beç mais acelerado.
Joquina, que gemie tanto cun todo aquel grande sufrimento, iba dando uns griticos cumo quien pide que le báian a acudir.
– Ai!…, ai!…, ai!…, ai!… – quaije grita eillha a gemer.
Claro stá qu’el, nun se negando a isso, iba-le acudindo de todas las maneiras que sabie i podie.
Deilhi a cachico, solta-se l manancial a scorrer de la fuonte que nin un ribeirico… Ye que, cumo stá bin de ber, quien bai a aquel sítio eilhi se ben… Claro que, cumo quedara cumbinado, de repente, el saca l couso del i só l’arrepinchou las bordas de la cousa deilha.
– Aaah!…, aaah!…, aaah!…, aaah!… – acalma-se, anton, eillha toda sastifeita.
Pul que se bei, i anté se podie oubir, Joquina era ũa mulhier mesmo de l’arte pa la cousa! Ye que, oulhai, bufaba tanto!… Se calha, inda mais que un queluobron, apuis de tener stado toda la manhana stendido a apanhar sol!… Mas nun cuideis, pori, qu’era por star a s’atafanhar! Nó, nada disso!….
L que les baliu ye que stában loinje de l pobo i, a aqueilha hora, nin la çquila dũa buiada nin un chocalho dun ganado – si, qu’inda nin tiempo era d’amorrar – s’oubie, nin naide passou eilhi, pul camino nin naquel sítio de l termo! Ye que, cun aquel bufar de quelubron, qualquiera un serie bien capaç de se botar a fugir cul cagaço!…
Cumo eimaginareis, eilhi stubírun ambos a dous un buono – i que buono, carai! – cacho de tiempo cun toda la deboçon naqueilha reza, que ye cumo quien diç, a trates a la cousa. I, inda mesmo na funçon, Mulica iba-se botando de cuntas: “Carai… saliu-me caro l serbício, mas baliu bien la pena!”
I se baliu!… Acá para mi, nunca antes este gabilan tenie porbado tan buona chicha!
Stubira, hoije, inda bibo i tubira el subreciente cunfiança cun nós i, cumoquiera, mos dirie: “Se calha, inda nun spormentestes!… Mas hai alhá cumo fazer la cousa al aire lhibre?!” I tenerie, pori el, toda la rezon! Ye que todo parece ajudar: la paisaige, eilhi, al redor; las arbles i las flores, culs sous oudores; ls páixaros, a chilrar i namoriscar, eilhi, a la buolta. Parece que todo mos stá a cumbidar. Haberá, pori, melhor anspiraçon qu’essa?!

Camino i lhameiros por donde passa l ribeiro de la Puontelhina. Un cachico mais adelantre, birando a la squierda, l caminho dá pa Bal de Conde i, seguindo an frente, dá pa Belharino i, apuis de la marra, para Samartino. Retrato tirado na Páscoa de 1995. Cuido tamien qu’inda bos lhembrareis de l porsor Bitorino Nemésio, que, fazendo justicia l sou nome, bai yá bien anhos, tenie un programa de telbison de grande nomeada: “Se bem me lembro…”. Pus, seguindo este scritor açoreano, pregunto-bos you agora: lhembrais-bos dũa sequéncia de quadros daqueilha fita de cinema cul títalo “The Greate Gatsby”? Cuido qu’era Robert Redford quien tenie l papel percipal. I qu’el – quier dezir, Gatsby – i la namorada – yá nun me lhembra bien se serie Mia Farrow –, cumo Mulica i Joquina, se ponírun tamien eilhes a trates a la mesma cousa al aire lhibre? Anton, lhougo que findórun la cousa essa, ben eilha toda airosa i pimponaça, bien agarradica i de braço dado cu’el, c’ũas yerbicas ou palhicas anroscadas ne l pelo, que, fuora isso, cuntinaba, assi i todo, mui bien amanhado. Mas tamien nun admira nada, carai! Ye que, cuitadicos, cumo el era tan probezico, era bien capaç de nin sequiera tener ũa cama, alhá ne l sou casaron, adonde standéren l cuorpo i tratáren de la cousa essa!…
Claro que, cumo todo, nada de l que ye buono dura para siempre. Apuis de todo feito, de las brasas, yá mais arrefecidas, quaije só restrában cinzas, prontas pa se botar na fornalheira.
Cun Joquina yá meio bestida i, apuis de se tener lhimpado i arranjado, yá a amanhar l pelo culs dedos de las manos, Mulica bira-se para eilha i, cun cara de inda mais arrependido que Judas, diç-le el:
– Carai, Joquina… Se soubisses la pena que me bai ne l miu peito i ne l miu coraçon! Tengo acá ũa delor d’alma i un peso na cuncéncia, que nin te digo!…
– Mas por quei, home? Nun me digas que la cousa nun stubo, pori, de l tou agrado i que nun quedeste sastifeito!
– Nun ye nada disso, Joquina! La cousa soube-me mesmo pula bida! Nó!… Ye que, sin me dar de cunta, te dei ũa croua falsa!…
– Carai!… Pus oulha que you crouas falsas nun las quiero! Nun bonda l prejuízo, qu’inda bou, pori, presa! Anton, diç-me alhá, qual deilhas ye la falsa?
– Ora amostra-me-las acá para ber se çcubro qual ye?
Anton, passando-le eilha, moneda a moneda, dues ou trés pa la mano del, Mulica pon-se a spreitar, a rebirar i a ber bien cada ũa deilhas…
– Oulha, esta nun ye. Ah!… i esta eiqui ye de las buonas. I esta tamien nun yé, Joquina. Que raio, parece que stá ruin de dar cula falsa!
I Joquina alhá le passou mais ũa moneda pa la mano del.
– Carai, esta tamien ye de las buonas! Ah!… ten que ser essa que tenes inda ende na mano!
I Joquina toca de le passar pa la mano la qu’inda faltaba del ber.
Anton, bendo-se culas cinco crouas todas na mano del, Mulica bira-se para eilha i diç-le:
– Anté manhana, Joquina.
– Oh!… Carai!… Nunca naide me fizo ũa destas!
– Pus, anton, ye esta la purmeira beç, Joquina.
Claro qu’eilha, custando-le a crer ne l que Mulica le staba a fazer, quedou eilhi, purmeiro, açarapantada i, apuis, toda altarada. Inda porriba, nin sequiera podie fazer queixa nin dar parte del a naide! I, nun fura l gozo que tirou, quaije poderiemos dezir que Joquina tornou a casa culs cantares de la segada. Mas, s’esta le serbiu de squermenta, çcunfio que de emenda nó! Tubira el dito isso a Joquina, un cachico antes, quando stában a trates a la cousa, i, cumoquiera, outro galho cantarie… Pula cierta, Mulica nun se lhibrarie de Joquina, an beç de le fazer festicas, le dar uns muordos, ũas buonas arresbunhadelas i, s’adrega, de le spetar ũas stalhadas bien spetadas nas trombas. I, quien sabe s’anté, nun le darie uns apertones ou ũas retorcidelas al strumento i a la outra ferramienta del…
Bien se bie que Mulica nun era el l purmeiro nin, pula cierta, serie l redadeiro q’habie de botar la isca i poné-la a margulhar naqueilhas augas!… Mas dũa cousa el ficou bien ciente: deilhi por delantre, nunca mais el lhebarie nada de Joquina…
Mas, s’eilha fusse ũa páixara, quaije se poderie dezir que, nesse die, Mulica çprumou-la toda.
Claro que Joquina staba toda cargada de rezon. Ye que tratos son tratos i cousas destas nun se fázen a naide. Mas, cumo se bei, nin solo eilha era sabida. Ye que, ambora mais nuobo, Mulica nun le quedada nada atrás.
Inda precurei saber mais algũas cousas de Joquina i de ls sous filhos, mas naide me soube dezir mais nada subre eilha i eilhes. Cumoquiera, nun cunseguindo arranjar ũa tapadeira que le serbisse bien pa tapar l sou pote, cumo bino, tamien se tenerá ido pa nunca mais bolber a Angueira.
Doutra beç, iba l tiu Mulica a camino de Speciosa cũa moça – que nun sei, mas, cumoquiera, serie de la Pruoba – cun quien el andaba de namorico, i que, cula sue burra cargada cun saco de centeno, tenie benido a moler al molino de las Trés Ruodas an Terroso. Assi, quando ambos a dous íban ne ls Palancares, inda ne l termo d’Angueira, al passar junto dũa buona cortina i de l maior lhameiro qu’eilhi habie, Mulica bira-se para eilha i diç-le:
– Sabes, Marie, aquel lhameiro i aqueilha cortina que bés eilhi adelantre, quando mos casarmos, teneran tanto de tou cumo de miu.
Claro que la moça, bendo tan buonas propiadades, quedou toda concha. Ye que cuidaba eilha: “Carai… quando me casar, bou mesmo quedar a ser ũa mulhier de respeito!…”
S’oulhardes bien, bereis que, bien bistas las cousas, Mulica, que nun le dixo mintira niũa, fizo cumo se questuma dezir: “cula berdade m’anganhas!” Claro que nun era mais que fita del, que pouco mais tenie que adonde caer muorto.
Tengo acá para mi q’alhá pul Brasil, para donde mais tarde habie d’ir, l tiu Mulica cumoquiera fizo fertuna. Bonda ber l jeito q’amostraba tener pa l negócio. Bien se bei que, ambora, oumenos dalguns de ls sous cuntratos fússen bien caros, l home alhá habie d’arranjar maneira de le dar la buolta, quedando-le a el inda mais baratos qu’aqueilhes a que, hoije, ye questume chamá-le “low cost”. Béde cumo l serbício que le prestou Joquina, que, a la purmeira bista, serie bien caro, acabarie por, cumo me lhembrou l miu amigo Manuel Pereira Gomes, le quedar a custe zero a tiu Mulica.
Bocabulairo \\ vocabulário
A búltio – ao acaso \\ acá – cá \\ acauso – por acaso \\ açarapantado – espantado \\ açufinar – afocinhar \\ acunchegadico – aconchegadinho \\ adabinar – adivinhar \\ adelantre – adiante \\ además – além disso \\ adil – terra de pousio \\ adregar – calhar \\ aire/airage – ar/aragem \\ ajuntar – juntar \\ al – ao \\ a la socapa – disfarçadamente \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ alquebiteira – alcoviteira \\ al redor – à volta \\ altarado – revoltado \\ amenaça/dor – ameaça/dor \\ ambelhigo – umbigo \\ ambentado – inventado \\ amentar – falar, mencionar \\ amostrar – mostrar \\ ampeçar – começar \\ ampinado – posto a pino \\ amportar – interessar, importar \\ amorrado – rebanho com a cabeça baixa e em estado letárgico provocado pelo calor \\ ancantado – encantado \\ ancapaç – incapaz \\ ancuntrar – encontrar \\ ancuontro – encontro \\ andubíran – (forma do verbo andar) – andaram \\ anfadar – enfadar \\ anfeitar – enfeitar \\ anfeiteçado – enfeitiçado \\ anfin – enfim \\ anganchar-se – enlaçar-se \\ anganhar/dor – enganar/dor \\ anho – ano \\ anquietar – perturbar \\ anruscar – enroscar \\ anton – então \\ antre – entre \\ antretenido – entretido \\ antrometer-se – intrometer-se \\ aperton – apertão \\ aprécio – apreço \\ apuis – após, depois \\ arble – árvore \\ armano – irmão \\ arrecadar – guardar, recolher \\ arreculhir – recolher \\ arrefucida – arregaçada \\ arresbunhadela – arranhão \\ arriba/arriba de todo – acima/sobretudo \\ arrimado – encostado \\ arrodiado – rodeado \\ assi i todo – mesmo assim \\ atafanhar – ficar com falta de ar \\ bantaige – vantagem \\ barreira – inclinação de um terreno \\ beç – vez \\ beilarico – baile \\ beisico – beijinho \\ belharaça – maluqueira \\ belhiçco – belisco \\ benir – vir \\ berano – verão \\ bergóntia – rebento de árvore \\ bezino – vizinho \\ bison – visão \\ biúdo – viúvo \\ bolar – voar \\ bondar – bastar \\ borga – pândega \\ botar – deitar \\ botar-se a trates de – atirar-se a \\ broça – erva daninha, arbustos sem serventia \\ buntade – vontade \\ buolta – volta \\ burmeilho – vermelho \\ caer – cair \\ çafar-se – livrar-se \\ calcer – aquecer \\ calhar – calar, calhar \\ caliente – quente \\ camino/ar – caminho/ar \\ capaç – capaz \\ cargado – carregado \\ carreiron/ico – carreiro/ito \\ çcair – descair \\ çcansadico – descansadinho \\ çcubrir – descobrir \\ çfraçadamente – disfarçadamente \\ çforrar-se – desforrar-se \\ çfrente – diferente \\ chafurgar – mergulhar \\ cheno – cheio \\ chicha – carne \\ chilrar – chilrear \\ chochico – tontinho \\ coincer – conhecer \\ concho – orgulhoso \\ coraige – coragem \\ corchete – colchete \\ cortina – terra de cultivo cercada por muros \\ çpachar/do – despachar/do \\ çpençar – dispensar \\ çperdiçar – desperdiçar \\ çponible – disponível \\ çposiçon – disposição \\ çprumar – depenar \\ çquila – campainha da coleira de vaca \\ criqueiro – pantomineiro \\ croua – coroa, antiga moeda de 50 centavos de escudo \\ çtáncia – distância \\ çtino – destino \\ çtraído – distraído \\ cun/ũa – com /com uma \\ cuçquinhas – cócegas \\ çuda – açude \\ cuel/cueilha – com ele/com ela \\ cul/a – com o/a \\ cumoquiera – talvez \\ cunsante – consoante \\ cunta – conta \\ cuontar – contar uma estória \\ custe – custo \\ danhado – danado \\ deilha/es – dela, deles \\ deimingo – domingo \\ del – dele \\ de lei – de feição, como deve ser \\ delor – dor \\ dezir – dizer \\ die – dia \\ dous – dois \\ dreito – direito \\ dũa – de uma \\ dubidoso – duvidoso \\ duonho – dono \\ eimaige – imagem \\ eimbierno – inverno \\ eidade – idade \\ eilhi – ali \\ eiqui – aqui \\ eiriçado – levantado \\ eisistir – existir \\ el – ele \\ ende – aí \\ fame – fome \\ fenanco – erva crescida e rara \\ ferramienta – ferramenta \\ fertuna – fortuna, sorte \\ fierro – ferro \\ fizo – (verbo fazer) – fez \\ folgado – descansado \\ fornalheira – recanto onde se lançam as cinzas do forno \\ frezno – freixo \\ friu – frio \\ fróncia – rebento de árvore \\ fuonte – fonte \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ galho – galo \\ guapo – bonito \\ guindilha – malagueta \\ gustar – gostar \\ huorta – horta \\ lhabar/deiro – lavar/deiro \\ jóldia – joldra, companhia \\ lhá – lá \\ lhadeira – encosta \\ lhagarto – lagarto \\ lhatica – pequena horta, estreita e comprida \\ lhameiro – lameiro \\ lhembrar – lembrar \\ lhéngua de prata – língua afiada, mexeriqueira \\ lhibre/ar – livre/ar \\ lhigar – ligar \\ lhobada – lobada \\ lhugar – lugar, localidade \\ mai – mãe \\ mala – má \\ manhana – manhã, amanhã \\ mano – mão \\ mamon – mamão, de leite \\ marra – linha de separação dos termos das localidades \\ matáncia – matança do porco \\ mortico – mortinho \\ mos – nos \\ muordo – dentada \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ nin – nem \\ ningun/niun – nenhum \\ nino – menino \\ nistantico – num instante \\ nó/nun – não \\ nomeada – fama \\ nobidade – notícia, novidade \\ nubre – núvem \\ nuite – noite \\ nuobe – nove \\ olga/ourrieta – pequeno vale \\ oumenos – pelo menos \\ paç – paz \\ páixaro – pássaro \\ parcer – parecer \\ peco – bem apresentado, aperaltado \\ pelar-se por – adorar \\ pelo – cabelo \\ pende/ar – pente/ar \\ pelar-se por – adorar \\ peligro – perigo \\ percisar – precisar \\ pie – pé \\ piel – pele \\ pierna – perna \\ pobo/poboaçon – povo/ação \\ pori – porventura, talvez, por azar \\ pormessa – promessa \\ porparar/o – preparar/preparo \\ por lantre – por diante \\ porsor – professor \\ precurar – procurar, perguntar \\ probezico – pobrezinho \\ propiadade – propriedade \\ pruoba – prova \\ pul/pula – pelo/pela \\ punta – ponta \\ purfeito – perfeito \\ purmeiro – primeiro \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ quales – quais \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quelor – cor \\ queluobra/on – cobra/cobra grande \\ quemer – comer \\ queto – quieto \\ quien – quem \\ quienquiera – qualquer pessoa \\ rapaç – rapaz \\ rateira – ratoeira \\ redadeiro – último, derradeiro \\ regalado – satisfeito \\ regatar – regatear \\ regla – regra \\ relhance – relance \\ rezon/es – razão/ões \\ riba – cima \\ riente – rente \\ rogado – difícil, que só cede se lhe pedir insistentemente \\ rugido – ruído \\ sagrado – adro \\ salir – sair \\ sastifeito – satisfeito \\ scalhabrés – criança traquina e agressiva \\ scapar-se – fugir \\ scherumado – gasto, sem viço \\ scola – escola \\ scorre – escorrer \\ screbir – escrever \\ scuitar – escutar \\ sculhir – escolher \\ scunder – esconder \\ selombra – sombra \\ semiente – semente \\ seno – peito \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ si cumo assi – uma vez que, visto que \\ sin – sem \\ smola – esmola \\ spabilado – desenrascado \\ speilho – espelho \\ spera – espera \\ spormentar – experimentar \\ spriente – experiente \\ squecer – esquecer \\ squermenta – lição \\ squierda – esquerda \\ stalhada – estalada, bofetada \\ stranha/r – estranha/r \\ stender – estender \\ strobilho – estorvo \\ strumento – instrumento \\ stubira – (forma do verbo “star”) estivera \\ stubírun – (forma do verbo “star”) estiveram \\ stubísse – (forma do verbo “star”) estivesse \\ subreciente – suficiente \\ suorte – sorte, propriedade herdada \\ talbeç – talvez \\ tamien – também \\ teç – tez, cor da pele \\ telbison – televisão \\ tentaçon – tentação \\ tiempo de la bida barata – anos 30 e 40 do séc. XX \\ touça – moita de carvalheiras \\ tornar culs cantares de la segada – regressar sem nada \\ trilha – debulha \\ tubira/un – (forma do verbo “tener”) tivera/m \\ tubírun – (forma do verbo “tener”) tiveram \\ tubisse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ tubo – (forma do verbo “tener”) teve \\ ũa – uma \\ uolho – olho \\ xambre – blusa \\ yá – já \\ ye – (verbo ser) é \\ yerba – erva \\ zabergonhado – desavergonhado \\ zafertunadamente – infelizmente \\ zalentado – desalentado \\ zalmado – desalmado \\ zanferrujar– desenferrujar \\ zanjun – pequeno almoço \\ zantressado – desinteressado \\ zaparecer – desaparecer \\ zarmar – desarmar \\ zasperar/do – desesperar/do \\ zaugar – desaguar \\ zlhumbrado – deslumbrado \\ zmamado – desmamado \\ zorrico – filho natural, bastardo
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta do sítio
http://www.mirandadodouro.com/dicionario/
Se quiser visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se não está familiarizada/o com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite emconsultar o dicionário cujo “link” pode encontrar no final do mesmo.
Algumas especificidades fonéticas e ortográficas da Língua Mirandesa
Embora o Português e o Mirandês tenham origem no Latim, pelas vicissitudes do processo histórico, seguiram percursos e tiveram formas de evolução diferenciados. Assim, paralelamente à evolução do galaico-português, ocorreu a do ásture-leonês, que, na Terra de Miranda, viria a chamar-se Mirandês. Daí que a Língua Mirandesa tenha algumas especificidades fonéticas e ortográficas próprias que a diferenciam do Português. Vejamos, então, algumas delas: em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandés, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas, no Mirandês é substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; o dígrafo ch lê-se sempre tch; o Mirandês – talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada – tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
AntroduçonPul títalo de L Gabilan i la Boubielha, la purmeira de trés stórias que bos bou a cuontar subre l tiu Mulica, sereis bien capazes de cuidar que ye subre páixaros que, desta beç, stou a screbir. Que, cumo bereis, todas eilhas tamien méten páixaros. Mas, tanto esta, cumo las outras dues – L Gabilan Bota-se a Trates de la Queluobra i La Semiente de l Gabilan –, que, mais tarde, bos hei de cuontar, son subre outra paixarada. Si, que, tanto l tiu Mulica, cumo la semiente que deixou an Angueira, salírun ambos a dous acá uns páixaros!…
Pegando, mais ũa beç, ne ls filarapos de la mimória, scribo, agora, subre cousas que, antre ls anhos trinta i cinquenta de l seclo passado, inda nisquiera you era nacido, se passórun an Angueira.
Mas, para nun bos star yá a anfadar nin a cansar, l miu punto de bista subre l que se passou antre la figura percipal i las outras qu’éntran nestas cuontas – nun cuideis, pori, que, ambora l’antenda, çculpo l que aqueilha fizo – bai a quedar pa la última. Claro que, deç esse tiempo até hoije, para bien ou para mal – cuido que la maior parte para nuosso bien –, muita cousa demudou.
L tiu MulicaAlgun de bós inda se lhembra de l tiu Porfírio Agusto Pires? Nin you! I nun ademira nada. Ye que, sendo esse l sou berdadeiro nome, nun era assi qu’era coincido, mas por tiu Mulica, la alcunha que, nun sei quien tenerá sido l cura que, assi, le batizou. La rezon por que le ponírun esta alcunha dezírun-me que tubo a ber cul jogo de saltar a la mula.
Mulica era un rapaç baixo, mas peco, listo, amante de la borga, danhado por saias i xambres i, cumoquiera, tamien inda por outras cousas. Bondaba que le cheirasse a saias, que, até, ls uolhos le relhuzien.
Pul que ls mius amigos Zé Luís Quinteiro, Marie Rosa Rucica, Sabel Luisica, la sobrina mais nuoba de l tiu Porfírio, i miu primo Francisco Prieto me cuntórun i a quien agradeço, parece-me que l tiu Mulica serie uns anhos mais nuobo que sou armano, l tiu Luisico, coincido tamien por tiu Lhagonica. Al todo serien – nun sei se uito se dieç – un tagalho d’armanos. Pa lhá de l tiu Luisico, tamien inda dou fé de la tie Sabel Ciega, ũa de las sues armanas. Outro de ls sous armanos era l tiu Roberto de que oubi muitas bezes falar, mas que nun dou fé de l tener coincido. Todos eilhes éran filhos de la tie Janeira, mas naide me soube dezir cumo le chamában a sou pai. Tal cumo tiu Mulica, tamien la maior parte de ls sous armanos fúrun pa l Brasil.
Pul que me dixo miu armano Eimílio, a quien agradeço tamien, fui a nuosso pai que l’oubiu cuontar, pul menos, algũas de las hablidades de l tiu Mulica. Mas, çcunfio que algũas de las stórias las tenerá oubido cuontar a nuosso tiu Demingos Quintanilha.
Cumo bereis, culas stórias de l tiu Mulica, cálhan mui bien las façanhas dũa semiente que, quando el fui pa l Brasil, deixou an Angueira.
Mas preguntareis bós: afinal, que raio d’home serie l tiu Mulica?
Bah, nun perdereis por sperar un cachico, que yá ides a ber cumo ye qu’el era…
L Gabilan i la Boubielha
Era Mulica inda moço, un rapaç nuobo qu’inda nisquiera tenie ido a tirar la suorte pa la tropa, quando, nũa tarde de l final de julho, le toca a el ir culas bacas pa l lhameiro de Trabacinos.
Yá alguns dies, ls fenos i la segada tenien acabado i até l acarreio yá staba feito. A modos que, de ls trabalhos de la lhaboura própios de l berano, yá solo faltaba a la sue família fazer la lhimpa i, claro, arrecadar la palha ne l palheiro i acabar d’apanhar las patatas nalgũas lhaticas. Mas, cumo naide ye de fierro, era sábado i tamien el era filho de Dius i tenie, por isso, dreito a çcansar un cachico.
Pul menos eilhi, cerca de l lhameiro para adonde fui culas bacas, nun se bie bibalma, nin pinta de giente, niũa jóldia que l’ajudasse a passar l tiempo. De modos que, apuis de meter las bacas ne l lhameiro i de les tapar l boqueiro, Mulica, nun bendo por eilhi páixaros, nin sendo el rapaç de quedar queto, bota-se puls lhameiros de Trabacinos i de Balhe Molhado arriba, a la precura deilhes. La eideia serie precurar niales de picanço, de gaio, de rola ou de palomba trocal puls lhameiros desses sítios de l termo de Angueira. Assobiando por eilhi arriba i tan çtraído, sin se dar de cunta, bai a dar al termo de Caçareilhos. Andou, andou, andou tanto que, quando se aporcata, stá yá quaije ne l termo de Zenízio.
Nun lhameiro yá de la punta de l termo de Caçareilhos, abista ũa fémea de gaio a bolar cun çubiaco çpindurado de l bico. Lhougo le cheira que nun ha de tener l nial mui lonje deilhi. De lhameiro an lhameiro, bota-se, anton, a segui-la i, dito i feito, bei la páixara ir a dar a la corona de l frezno mais alto que eilhi hai. Mais ciente inda queda, quando, deilhi a cachico, la bei a scapar-se de l’arbe yá sin nada ne l bico.
Agarrando balanço, Mulica poula i, cumo las carnes pouco le pésan, dun salto colga-se nun de ls galhos de baixo de l frezno. Antrampolinado nel, agarrando-se als galhos i arrimado al tuoro, zbiando ũa ou outra fróncia, trepa por el arriba. Trapola a trapola i galho a galho, delgeiro que nin un gato, nistantico, stá por baixo de la corona. Dá, anton, alhá c’ũa niada de gaios, todos yá bien criadicos, quaije prontos pa se botáren fuora de l nial, batéren la ala i ampeçáren a bolar. I, mal les toca cula mano, lhougo ls paixaricos ábren l bico a la spera de mais çubiaco. Pensando na arrozada de páixaro que sue mai habie de fazer pa la nuite, pega neilhes, un a un, i – ala que se fai tarde! – mete-os a todos ne ls bolsos de la jaqueta.
Al s’abaixar de l’arbe, oube ũa çquila de baca que nun debie star mui lonje deilhi. Bota-se, anton, pul meio de ls lhameiro arriba até abistar ũa buiada – quatro bacas, ũa deilhas cun sou bitelico, ũa sobrana i ũa burra – a antrar pul boqueiro dun lhameiro yá de l termo de Zenízio. I, atrás deilhas, alhá ben la buieira, ũa mociça de barica na mano que, lhougo de seguida, trata de les tapar l boqueiro.
Indo Mulica todo croco i campante cun sous cinco gaios, uns na mano i outros ne ls bolsos de fuora de la jaqueta, que lhieba puls ombros, ancosta-se a la parede i pon-se a assomar-se i a oulhar bien pa la mocica. Ye ũa boubelhica, bestida de saia negra cũas riscas brancas i ũa blusa cor de laranja, q’andarie por dezasseis ou dezassiete anhos. Sin haber dado inda por el, eilha pon-se a la selombra, na borda al fondo de l lhameiro, un cachico zbiada i abaixo de l boqueiro.
Foto de Jose Artur Macedo, https://www.flickr.com/photos/zeartur/3527279285
Nuoba, airosa, guapa, bien bestida i, inda porriba, c’ũa buiada daqueilhas, la moça nun serie dũa família qualquiera. assi, stá bien de ber que solo puode ser de giente dalgũas posses. Que, dues juntas de bacas i lhameiros grandes i frescos cumo aquel por donde passa l Ribeiro de Balhe Molhado, poucas son las famílias que les ténen. Claro que Mulica se bota anton de cuntas: “nuoba, guapa, rica i solica por eiqui?!… Algũa falha debe tener!…”
Assi i todo, parece qu’inda maior tentaçon i deboçon eilha sperta nel. Anton, aparece-le, acerca-se deilha i toca de le meter cumbersa:
– Buonas tardes, moça. Mas que rica buiada tenes! Bien proua puodes tener c’ũas bacas tan bien tratadas! Anton la sobrana, que stá quaije yá ũa baca feita, ye mesmo pimpona!…
– Ah si!… Miu pai até yá mos dixo que, se nun se stragar, pa l anho que ben, la bai a lhebar a la feira de Malhadas para ber s’arrecada dalgun prémio.
– Pus ye bien capaç disso!
I, fazendo de cunta que nun la tenie bido chegar culas bacas nin meté-las ne l lhameiro, diç-le el:
– Nun me digas que beniste todo l die cu’eilhas, moça!
– Nó!… Bin solo agora, de tarde.
– Oulha, quieres benir cumigo até lhá riba?
– Ah, nó… que miu pai mandou-me quedar cu’eilhas ne l lhameiro nun bá, pori, la nuossa Dourada sbarrulhar la parede i saltar pa la nuossa cortina eiqui al lhado i botar-se a trates al milho. Ye que ye ũa bardina i bien capaç disso. Nun cuides tu que ye la purmeira beç… I, atrás deilha, ban las outras i, até, la burra!
Mas, cu’eilha a guardá-las, mal serie que algũa fusse capaç de saltar pa la cortina i botar-se, anton, a fazer algũa lhobada ne l painço. De modos que la mocica parcie star çcansada. I, agora, cun mais un guardador, inda mais çcansada poderie quedar.
Anton, bendo-le ls paixaricos, bira-se para el i diç-le eilha:– Ah!… que páixaros tan guapos tenes na mano!
– Ah, si!… I inda tengo mais ne ls bolsos de la jaqueta! Ye ũa niada de gaios que, fai un cachico, tirei de l nial. Stán yá tan bien criadicos que nun demorarie nada i botában-se a bolar! A ber se dan para mie mai fazer ũa buona arrozada deilhes pa la nuite!
– Ai, cuitadicos… que pena me dan! Nun me digas que sós assi tan zalmado que les bás a matar?!
Cumo se questuma dezir que ye l tiempo nestas tierras: nuobe meses de ambierno i trés de anfierno. Sendo yá l sigundo destes trés meses de l’anho, fazie ũa caloraça que mal s’aguantaba ũa blusica ou ũa camisa porriba de l cuorpo…
Claro que Mulica staba muortico por mudar de cumbersa. Até que, la moça, birando-se para el, le diç:
– Que caloraça! Puso-se acá ũa tarde tan caliente que solo a la selombra se stá bien i s’aguanta! Nun steias para ende al sol, home!… Pon-te mas ye a la selombra!…
“Ora assi ye que ye falar!” – pensou el. Parcie qu’eilha atinou mesmo cul que le staba a passar pula cabeça del.
– Pus stá mesmo!… Yá q’amentas nisso, oulha, bou mas ye a tirar la jaqueta! I tu por que nun zapertas la blusa?
I ye isso mesmo q’un i outro fázen. Pónan-se ls dous un cachico mais a la buntade. Bai el assenta-se acunchegadico a eilha a la selombra de l salgueiro, cerca de la fuonte que hai subre l fondo de l lhameiro.
Cumo na fuonte mana yá pouca auga, l’augueira de l meio de la barreira stá yá toda seca i mesmo l ribeiro yá nisquiera corre. Assi i todo, inda réstran ne l lhameiro un poçaco cun cachico d’auga nel fondo qu’inda dá pa la cria buer.
Anton el pega ne ls sous páixaros i pon-se a amostrar-los. I eilha, claro, a mirá-los. Bendo-los assi tan guapos, culas prumicas azules i cu’aqueilhas riscas negras i brancas a manchar l restro de las prumas cor de cinza, parcie que staba ancantada, quaije mesmo anfeitiçada por eilhes.
Bendo-la, assi, tan antolhada de ls gaios, Mulica bota-se de cuntas: “quien sabe se desta feita, a la cunta de ls páixaros, nun bou a tirar la barriga de misérias…”
I, birando-se, anton, pa la moça, diç-le:
– Se nun tubisses moço era bien capaç de te dezir ũa cousa!… Ye que, sendo tu assi tan guapa, çcunfio de que nun te faltará namorado!… Quien será l felizardo?!…
– Nun seias tonto!… Mie mai anda siempre a dezir-me qu’inda sou mui nuoba para essas cousas. You nun ando de namoro cun naide!…
– Ah!… nun me digas!… Pus, cumo you, qualquiera outro rapaç debe cuidar que tenes moço!… Mas, cumo sós ũa moça a las dreitas, cumoquiera nun me starás a mintir…
– A las bezes, a algũas pessonas passa-les cada cousa pula cabeça!…
– Pus ye!… Mas bien se bei que ls paixaricos t’agrádan muito!…
– Ai, son tan guapos i mimosos!…
– Pus, anton, bou-te a dezir l que staba a pensar acá para mi. Ye qu’inda me agradas tu mais a mi que ls paixaricos a ti!… I, para beres que te stou a dezir l que sinto, oulha, toma-los alhá a todos. Mas nun digas a naide que fui you que te les dei!
La mocica quedou tan cuntentica cu’aquel regalo que nin sabe cumo l’agradecer…
– Oulha, i se fússemos até aqueilha touça?! Y que, eilhi, siempre poderemos poner-mos mais a la buntade i quedarmos inda mais frescos.
– Ah… i se hai, pori, lhagartos ou algun quelubron?!
– Mas qu’ye que há de haber, qu’ye que há de haber!… I nun stou you eiqui pa te porteger?!
La rapazica, que´era toda einocente, i, se calha, un cachico nécia, aceitando l zafiu, lhougo le respundiu:
– Pus, stá bien! Ah… mas solo se me pormetires que, apuis, ls paixaricos quédan mesmo para mi.
– Pus, anton, se te les dou, para quien han de eilhes de ser?!…
– Pus bamos, anton!… A ber s’alhá corre um cachico mais d’airage!
– Si, claro!… Bamos pa lhá, que se debe star bien melhor!
Feita la cumbinaçon, alhá ban eilhes. Nun sfregante, meten-se ambos a dous na touça, porriba de la barranca, mesmo na borda de l lhameiro.
Ye ũa touça de carbalhicos inda tenricos, mas cun buona folharasca i ũas fróncias de frezno. Alhá pul meio, hai un carreironico, cun scobas i fenanco, que dá bien pa fazer la cama i s’ajeitáren.
I ye isso que fázen. Assi, alhá quédan eilhes, bien scundidicos.
De drento para fuora, inda dá para ber las bacas. Mas, de fuora para drento, nun se bei mesmo nada. Assi, mesmo que calhe qualquiera un passar por eilhi, cuidará que, nesse die, las bacas stan solicas i sin buieira ne l lhameiro.
Foto de Ximo Galarza, https://www.flickr.com/photos/56564293@N06/44395457585
Anton, que nin gabilán mortico por chicha tienra i fresca, alhá se bota el a la boubielhica. Cula gana cun que stá, cuidareis bós que la bai a çprumar toda. Mas anganhais-bos bien!… Bien pul cuntrairo, Mulica ampeça cun todo l cuidado, nun bá, pori, la caça botar-se-le a fugir. Assi, arrincando ũa yerbica de l chano, corta-le la raiç i passa-le la spiga pul pescoço de la moça. Apuis desta festica, Mulica, ponendo-le las manos a la buolta de la cinta, agarra-la bien.
– Ai!… Nun me apertes tanto, carai!…
I, apuis doutras festicas, cuntina eilha:
– Nun me belhiçques nin me fagas cuçquinhas!… que nun sou capaç de parar cula risa!…
Passando, anton, inda a outras fiestas, Mulica pon-le ũa mano un cachico mais arriba i la outra un cachico mais abaixo de la cinta. I, apuis duns beisicos, lhougo habie de les dar para abançar cula brincadeira. Purmeiro, de pie, antre ls trampos, i, apuis, deitados subre l fenanco, bríncan, ampalpan-se i rebólun-se nessa cama, que, apuis disso, eilhi habie de se quedar a notar.
Al cuntrairo de la eigreija, nesta capielhica, que, nesse die, passa a ser sítio d’outras santa, deboçones i rezas, bótan-se calças abaixo i saias arriba. I, nestes i noutros porparos, eilhi stan ambos a dous un buono cacho de tiempo a fazéren-se aqueilhes outros mimos que bien podereis eimaginar ls que serien…
Ambora inda moço, Mulica era daqueilhes que, palabra dada ye mesmo palabra hunrada. Assi, acabada la funçon, i inda eilha culas calcicas als pies, lhougo se prontifica pa le passar pa la mano ls cinco páixaros que l’habie pormetido.
Inda assentada i culs paixaricos na mano, la moça ampeça a s’arranjar. Abaixa la saia, mas, quando bai pa chubir las calcicas, oulha i bei que ténen ũas manchicas burmeilhas. Anton, birando-se para el precura-le:
– Que ye q’andubiste tu a fazer pa me botares sangre nas calcicas?
Claro que, ambora cun cara de causo, el lhougo le diç:
– Mas anton tu nun bés que te tirei l birgo?!…
Ui, palabras nun fússen ditas… Nun sfregante, la mocica, zata nũa choradeira que parcie nun haber modo de la cunsolar. I bira-se para el a seluçar toda zgustosa:
– Ah… bés l que me faziste? Pus, mal chegue a casa, bou-le a dezir a mie mai!…
Bendo-la assi i l causo mal parado, diç-le el para ber se la calha:
– Bah!… Nun seias tonta! Nun te parece que será melhor you tornar-te a poné-lo?
– Si, i tu sós capaç?!…
– Anton, nun habie de ser?! Claro que sou! Quien le sabe tirar tamien sabe torná-lo a poner! Nun bés cumo se questuma fazer cul tapon de l garrafon!… Purmeiro, tira-se, mas, apuis, torna-se a poné-lo pa que l bino nun s’arrame!… Ye só quedarmos eiqui mais un cachico que, nistante, te l pongo outra beç!
– I de l que stás, anton, a la spera?! Pus bota-te a isso!… Dius mos lhibre que torne a casa sin l birgo!… Buona jeira se quedasse sin el!… Quiero ye que me tornes a poné-lo!…
– Ah… mas bien sabes cumo son estas cousas!… Esta ye ũa cousa que lhieba l sou tiempo i qu’inda me bai a dar un cachico de trabalho!… Mas, se me dires ls gaios de buolta, you torno-te a poné-lo…
– Pus si! Bei alhá se me l pones anton!…
I alhá tornan ambos a dous al trabalho ne l meio de la touça. Podereis eimaginar cumo ye qu’el fizo l trabalho i la canseira i cunsumiçon que nun le tenerá dado tornar a poné-le la cousa que, un cachico antes, habie tirado a la moça! Si cumo assi, eilhi stan ambos a dous mais un cachico de tiempo a trates a isso!
Por fin, eilha cul birgo i el culs páixaros de buolta, quédan ambos a dous todos cuntenticos!… Mas, bien bistas las cousas, Mulica nada mais fizo que amprestá-le por un cachico de tiempo ls páixaros a la chabasquita.
Stubírun eilhi tan antretenidos que nin eilha, i muito menos el, se lhembrórun mais de las bacas. Bá lá que a niũa baca le dou la belharaça i se botou al milho. Solo apuis del s’ir ambora, ye que la moça biu qu’eilhas se portórun cumo debe ser.
Quando, uns dies mais tarde, falaba deste eipisódio a un amigo, dezie-le Mulica:
– I éran cinco gaios tan fermosos! Mas bou-te inda a dezir ũa cousa. A las mies filhas, quando las tubir, bou-les a dezir todo pa que nun quéden, pori, tan einocentes i les passe cumo a esta.
Bocabulairo \\ vocabulário
Acá – cá \\ acarreio – transporte dos molhos de cereal para a eira \\ acauso – por acaso \\ acunchegadico – aconchegadinho \\ adabinar – adivinhar \\ aire/airage/airosa – ar/aragem/jeitosa \\ ajuntar – juntar \\ ala – asa/vamos \\ a la socapa – disfarçadamente \\ a las dreitas – pessoa direita ou de confiança \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ alredor – em redor \\ ambentado – inventado \\ ambierno – inverno \\ amentar – mencionar \\ amorrado – em estado letárgico provocado pelo calor \\ amostrar – mostrar \\ ampalpar – apalpar \\ ampeçar – começar \\ ancantado – encantado \\ ancapaç – incapaz \\ ancuntrar/o – encontrar/o \\ andubiste – (forma do verbo andar) andaste \\ anfadar – enfadar \\ anfeiteçado – enfeitiçado \\ anfierno – inferno \\ anganhar – enganar \\ anho – ano \\ antolhado – desejoso \\ anton – então \\ antrampolinar-se – agarrar-se aos ramos da árvor \\ antretenido – entretido \\ aparecer – aparecer \\ aporcatar – precaver \\ aprécio – apreço \\ apuis – após, depois \\ arbe – árvore \\ armano – irmão \\ arramar – derramar \\ arrecadar – guardar, recolher \\ arriba – acima \\ arrincar – arrancar \\ arrimar/do – encostar/do \\ arrozada – pratada de arroz \\ assentar-se – sentar-se \\ assi i todo – mesmo assim, apesar disso \\ assomar – espreitar \\ atinar – acertar, adivinhar \\ barreira – inclinação de um terreno \\ beç – vez \\ belharaça – maluqueira \\ belhiçco – belisco \\ benir – vir \\ berano – verão \\ bergóntia – rebento de árvore \\ bibalma – vivalma, ninguém \\ bido – (particípio passado do verbo ber) – visto \\ birgo – virgo, hímen, sinal de virgindade da mulher \\ biúdo – viúvo \\ bolar – voar \\ bondar – bastar \\ boqueiro – espaço na parede do lameiro por onde entra a cria \\ borga – pândega \\ botar-se a trates – atirar-se a \\ botar-se de cuntas – pôr-se a pensar \\ boubielha/ica – poupa/inha \\ buiada/buieiro – boiada/boieiro \\ buolta – volta \\ buntade – vontade \\ calhar – calar, calhar \\ caliente – quente \\ caloraça – calorão \\ camino/ar – caminho/ar \\ campante – contente \\ capaç – capaz \\ capielha/ica – capela/inha \\ carai – caramba \\ carreiron/ico – carreiro/ito \\ çcair – descair \\ çcansar/dico – descansar/dinho \\ çculpa/ar – desculpa/ar \\ cena/r – ceia/cear \\ çforrar-se – desforrar-se \\ chabasquita – tontinha \\chano – chão \\ chicha – carne \\ chubir – subir, trepar \\ cinta – cintura \\ coincer – conhecer \\ colgar – dependurar \\ coraige – coragem \\ corona – ponta mais alta do freixo \\ cortina – terra de cultivo cercada por muros \\ çpindurado – dependurado \\ çprumar – depenar \\ çquila – campainha da coleira de vaca \\ croco – vaidoso \\ çtáncia – distância \\ çtino – destino \\ çtrair/ído – distrair/ído \\ cũa – com uma \\ çubiaco – inseto para alimentar as crias de pássaro \\ cuçquinhas – cócegas \\ cuel/cueilha – com ele/com ela \\ cul/a – com o/a \\cumbersa – conversa \\ cumoquiera – talvez \\ cunsumiçon – consomição \\ cunsante – consoante \\ cunta – conta \\ cuntente/ico – contento/inho \\ cuntrairo – contrário \\ cura – padre \\ cuorpo – corpo \\ deçde – desde \\ deilha/es – dela, deles \\ del – dele \\ Demingos – Domingos \\ demudar – mudar \\ die – dia \\ Dius – Deus \\ dixo (forma do verbo “dezir”) – disse \\ dreito – direito \\ dũa – de uma \\ dubidoso – duvidoso \\ eiceçon – exceção \\ eidade – idade \\ eilhi – ali \\ eiqui – aqui \\ eisistir – existir \\ einocente – inocente, ingénua \\ el – ele \\ ende – aí \\falha – defeito \\ fame – fome \\ feita – feita, vez \\ fenanco – erva meio seca \\ fierro – ferro \\ filarapo – resto de fio \\ fizo – (3ª pessoa do singular do pretérito perfeito do verbo fazer) – fez \\ frezno – freixo \\ friu – frio \\ fróncia – rebento de árvore \\ fuonte – fonte \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ gabilan – gavião \\ gana – vontade \\ garrafon – garrafão \\ gusto/ar – gosto/ar \\ hablidade – habilidade \\ hunrada – honrada \\ huorta – horta \\ jeira – geira \\ jóldia – joldra \\ lhaboura – lavoura, agricultura \\ lhagarto – lagarto \\ lhatica – pequena horta \\ lhimpa – trilha e limpa do cereal \\ lhameiro – lameiro \\ lhembrar – lembrar \\ lhibrar – livrar \\ lhobada – lobada \\ lhougo – logo \\ mala – má \\ manhana – manhã \\ mai – mãe \\ mano – mão \\ mie/miu – meu/minha \\ mortico – mortinho \\ mos – nos \\ naide – ninguém \\ niada – ninhada \\ nial – ninho \\ nin – nem \\ ningũa/ningun/niun – nenhuma/nenhum \\ nisquiera – nem sequer \\ nistante/ico – num instante \\ nó/nun – não \\ nomeada – fama \\ nuite – noite \\ nuobe – nove \\ nuobo – novo \\ ourrieta – pequeno vale \\ páixaro – pássaro \\ pa lhá – para além de \\ palomba – pomba \\ parcer – parecer \\ patata – batata \\ peco – bem apresentado, aperaltado \\ percipal – principal \\ percisar – precisar \\ picanço – variedade de pássaro \\ pie – pé \\ piel – pele \\ pobo – povo, povoação \\ poboaçon – povoação \\ pori – porventura, talvez, por azar \\ porparar/o – preparar/o \\ porlantre – avante \\ porriba – por cima \\ poular – pular \\ precurar – perguntar, procurar \\ proua – vaidade \\ pul/pula – pelo/pela \\ purmeiro – primeiro \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ quales – quais (pl. de qual) \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ queluobron – cobra-macho \\ questumar – costumar \\ queto – quieto \\ quien – quem \\ quienquiera – qualquer pessoa \\ raiç – raiz \\ rapaç – rapaz \\ regalo – prenda \\ regla – regra \\ relhuzir – reluzir \\ respunder – responder \\ restrar/o – restar/resto \\ rezon/es – razão/ões \\ riba – cima \\ rugido – ruído, barulho \\ salir – sair \\ sastifeito – satisfeito \\ sbarrulhar – derrubar um muro de pedras \\ scapar-se – fugir \\ scoba – giesta \\ screbir – escrever \\ scuitar – escutar \\ scunder – esconder \\ seclo – século \\ selombra – sombra \\ semiente – semente \\ seno – seio \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ sforçar-se – esforçar-se \\ sfregante – instante \\ sgaçar – esgaçar \\ si cumo assi – mesmo assim \\ sin – sem \\ sobrana – vitela com cerca de um ano \\ sobrino – sobrinho \\ spertar – despertar \\ spormentar – experimentar \\ spiga – espiga \\ squecer – esquecer \\ stragar – estragar \\ stranha/r – estranha/r \\ stubírun – (forma do verbo “star”) estiveram \\ stubísse – (forma do verbo “star”) estivesse \\ suorte – sorte, propriedade herdada \\ talbeç – talvez \\ tamien – também \\ tapon – rolha \\ tener – ter \\ tentaçon – tentação \\ tienro – tenro \\ títalo – título \\ tirar la suorte – inspeção militar \\ touça – moita de carvalheiras \\ trampo – ramo de árvore \\ trapola – ramo cortado pouca distância do tronco da árvore que facilita trepá-la e onde depois nascem os rebentos \\ seluçar – soluçar \\ trocer – torcer \\ tubir/tubírun/tubísse – (formas do do verbo “tener”) tiver/tiveram/tivesse \\ ũa/un – uma/um \\ uobo – ovo \\ uito – oito \\ uolho – olho \\ xambre – blusa \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ yerba/ica – erva/ita \\ zabergonhado – desavergonhado \\ zafertunadamente – infelizmente \\ zafiu – desafio \\ zalmado – sem alma \\ zapertar – desapertar \\ zatar – desatar \\ zbiar/do – afastar/do, desviar/do \\ zgusto/so – desgosto/so
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta do sítio http://www.mirandadodouro.com/dicionario/ Se quiser visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”: www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/ -
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do MirandêsEm Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
AntroduçonStube a dar buoltas a la cabeça i a sgarbatar la mimória a ber se, nun me squecendo de naide, cunseguie lhembrar-me de toda las pessonas que, antre la mie anfáncia i un cachico apuis de la mie mocidade – quier dezir, de l final de ls anhos cinquenta anté al de ls anhos setenta de l seclo passado –, habie an Angueira.
Casa a casa, caleija a caleija, rue a rue, lhargo a lhargo, de l cimo al fondo i dun lhado a l’outro de l pobo – an Sante Cristo i an Saiago, ne l Balhe, ne l Ronso, nas Scaleiricas, ne l Pilo, ne l Cachon, na Salina, na Çanca, na Mediana, cumo tamien na Eigreija i an San Sebastian –, stube a ber família a família, i, an cada ũa deilhas, pessona a pessona, pa nun me squecer de ningũa i, assi, naide me scapar nin quedar de fuora.
Pus eiqui bos dou cunta de ls resultados a que, cula ajuda de ls mius amigos – Zé Luís Rodrigues, filho de la tie Teresa i de l tiu Zé Quinteiro, Carlos Rodrigues, filho de la tie Marie Caldeira i de l tiu Massemino, Goreti Martins, filha de Marie Rosa Bileira i de l tiu Norberto Cassaco, Regina Porto, filha de l tiu Manuel Júlio, Guilherme Crespo i inda de miu armano Eimílio, filho, cumo you, de la tie Marie Rosa Quintanilha i de l tiu Zé Luís Pero, a quien agradeço –, acabei por chegar.
Ambora tenga sido you a screbir-lo, an buona berdade, ye cumo s’este testo fusse ourdido cun bários filos i a bárias manos. Cachico a cachico, fui-le acrecentando nuobos filos ou retalhos que ls mius amigos me fúrun dezindo i, assi, fui demudando. Bariando cunsante l passar de l tiempo, quien biu la purmeira berson i, agora, le tornar a ber, cumoquiera, stranhará que steia un cachico çfrente. Assi i todo, spero que nun seia nin pareça ũa manta de retalhos ou de farrapos i, inda menos, de trapos.
Esta ye ũa maneira d’abibar la mimória, de nun deixar squecer i de fazer tamien ũa senzielha houmenaige a toda la gente d’Angueira daquel tiempo. De la maior parte dessas pessonas, qu’inda coinci, mas que yá nun stan cun nós, solos mos réstran, agora, lhembráncias i soudades.
Alcunhas de famílias Dantes, an Angueira, i se calha tamien ne ls pobos bezinos, pa lhá de l nome própio i de l apelhido cun que cada pessona fui batizada, senó todas, oumenos la maior parte deilhas, éran coincidas, arriba de todo, pula alcunha de la sue família ou pula sue própia i, n’alguns causos, pulas dues.Cumo, de seguida, podereis ber, an Angueira, habie un ror – cuido tener cuntado ciento i binte i dues – d’alcunhas de família. Eiqui teneis, anton, aqueilhas de que me lhembra:
Abaristico, Agrepinico/a, Agustenhico/a, Albardeiro/a, Albinico, Armandico/a; Bacoia, Balazaro/a, Bal-d’Algoso/a, Bexela, Bicha, Bicos, Bileiro/a/ico/a, Bitorino/a, Botielho, Brabico; Cachona, Cachopa/o, Caçuolo/a, Cadato/a/ico/a, Cagada/o/ico/a, Caneda/o, Canhona/o/ico/a, Canhotico/a, Canoio/a/ico/a, Capador/a, Carai, Carçoneiro, Caseto/a, Cento/a, Cereijas, Chabiano/a/ico/a, Chafin/ico, Charruco/a/quito/a, Chetas, Cheno/a, Chic’Albino/a, Cholas, Ciego/a, Cochinico/a, Coelhico/a, Coiro/a, Correio/Correíco, Crespo/a, Cristo, Cuco/a; de la Quinta, de l Balhe, de l Molino, Demingones, Deminguitos; Ferreiro/a, Floréncio/a, Fona, Formariza, Fortunato/a, Francequita/o, Fresco/a, Fuciana/o/Fucianico/a, Furon/a/Furonico; Galharita/o, Galhegos, Guerrilha; Índio; Janeira/o, Jó, Joanilha, Júlio/a; Lagartinhas, Lhobo/a, Loucas/Louquitas, Lucas, Luisico/a; Machaca/o, Mantano/a, Manulon, Marreira, Martico/a, Moca, Moquita, Mulica; Nabarra/o; Pandeirelo/a, Palombica, Patuleia, Pera/o/Perica/o, Perdigon/a, Piçarra/Piçarrica, Pinin/a/Pininico/a, Pitascas, Plilhas, Polido/a, Porrico/a, Prieto/a, Purpeta/o; Querido/a, Quintanilha, Quinteiro/a/ico; Raiano/a/Raianico, Rapa/ica, Raposo/a, Regino, Rifeiro, Ronda/o, Rucico/a; Santa/o, Sicho/a, Sidório/a, Soldado, Sora, Steba, Stopas, Stroila, Studante/a; Tabra, Talaito/ico, Tona, Toucino/a/ico/a; Uorfa/o; Zico, Zilro/a/ica/o, Zorra/o.
Mas habie famílias que, ambora cu’la mesma alcunha – dues d’alcunha Bileiro i outras tantas d’alcunha Guerrilha, Moca i de l Molino, i trés d’alcunha Quinteiro –, podien nun tener nada a ber ũas culas outras. Bonda lhembrar que, de las trés famílias d’alcunha Quinteiro, dues benírun de fuora: la de la tie Marie i de l tiu Adriano Quinteiro, que benírun de Cércio, de l cunceilho de Miranda, pa la quinta de senhor Aran Steba; la de la senhora Alice i de l senhor António Quinteiro, que benírun de Mogadouro, pa la quinta de l senhor Correia i de dues – la dona Adelaide i la dona Laura – de las quatro armanas Marreiras. Quanto al tiu Zé Quinteiro, cuido que tenerá hardado esta alcunha dalgun antrepassado. Las dues famílias d’alcunha de l Molino – la de ls Lucas i la de ls molinos de Terroso i de la Senhora –, nun fusse la tie Amélia, qu’era de ls Lucas, ser casada cul tiu Alfredo de l Molino, qu’era de la outra, ou seia, la de ls Deminguitos, nada mais tenerien a ber ũa cu’la outra.
Angueira siempre fui mui afazediça. Assi, la família de la tie Marie i de l tiu Adriano Quinteiro quedou toda por alhá i de la de la senhora Alice i de l senhor António Quinteiro, quedou Toninho Quinteiro, un de ls sous filhos. L mesmo se passou cun alguns homes, benidos inda solteiros de mais loinje – tiu Balazaro, tiu Cuco i tiu Zé “das Pedras” – ou de mais perto – l tiu Cabilhas –, que fúrun pa lhá trabalhar. L tiu Balazaro i l tiu Cuco, qu’éran ambos a dous serradores i de l Minho, i, mais tarde, l tiu Zé “das Pedras”, qu’era de Marco de Canabezes, casórun-se ou ajuntórun-se cun ties d’Angueira. Assi, alhá quedórun para siempre.
Claro que tamien houbo trés famílias de fuora que fúrun a trabalhar para Angueira, mas que, apuis, tornórun pa las suas tierras: ls Saraibas, qu’éran pedreiros i fúrun pa trabalhar na bala i na represa de l’eirrigaçon i que, acabada la obra, tornórun pa l Marco de Canabezes; la família dun molineiro de Bumioso, que apuis de stáren uns anhos na moaige de l senhor Joan Capador, tornórun pa la Bila; ũa família de Peinhas Roias, que stubírun de quinteiros de l senhor Correia i de la dona Laura i, que, apuis, pa lhá tornórun.
Na maior parte de las famílias l pai i la mai tenien cada qual sue alcunha, mas era quaije siempre la de l pai que ls filhos questumában hardar. Que me lhembre, ambora mui ralos, habie tamien alguns pais que, nesse tiempo, nun tenien alcunha: l senhor Artúrio, l senhor capitan Bernardino, l tiu Caldeira, l senhor Correia, l senhor Dioniç, l tiu Formariç, l tiu Jó, l tiu Massemino, l senhor Morais, ls Turieles i l senhor cabo Xabier. Las outras famílias éran, oumenos neste aspeto, un cachico mais afertunadas qu’estas.
Se l pai nun tubisse alcunha, ambora la mai la tubisse – Steba, Studanta, Pera, Cachona, Bexela –, na maior parte destas famílias, la alcunha de la mai nun passou pa ls filhos, quedando, assi, ls filhos a ser coincidos pul nome de l pai: Chic’Albino, Anica Dioniza, Anica Floréncia, Marie Rosa Formariza, Antonho Jó. Mas nun fui l que se passou ne l causo de ls filhos de l senhor Artúrio, an que la alcunha de la mulhier – la tie Marie Santa – passou pa ls filhos d’ambos: padre Zé Santo, Joan Santo, Glória Santa i Teresinha Santa. Ne l causo de l tiu Manuel Júlio i de la tie Marie Júlia, Júlio era l nome própio de l pai destes dous armanos. Assi, al nome de cada qual acrecentórun-le Júlio i Júlia, quedando ls filhos dun a ser coincidos cumo Eilias, Regina i Alice de l tiu Manuel Júlio i ls de sue armana cumo Júlio de la tie Marie Júlia, Zé Júlio i l mais nuobo solo pula alcunha de sou pai, Champanhica. L mesmo s’habie yá passado cul tiu Chic’Albino que, sendo de nome Francisco i filho de l tiu Albino, tanto el cumo, apuis, ls sous filhos, quedórun assi coincidos.
Mas habie tamien oumenos trés causos an que, tenendo l pai alcunha própria ou nó – tiu Zico, tiu Sarafinico i tiu Antonho Joanilha –, ls filhos hardórun d’alcunha l nome de la mai – tie Fuciana, tie Purpeta i tie Marta –, quedando, assi, a ser coincidos pul nome deilha i este a fazer las bezes d’alcunha: Beríssimo Fuciano i Ti’ana Fuciana, Demingos Purpeto i Sabel Purpeta, i Antonho Martico.
Outro causo antressante era ls de l tiu Zé Patuleia i de la tie Glória Ronda. Ye que cada filho era coincido pula alcunha Patuleia – Ougénia, Manuel Joquin, Abel, Ramiro, Arménio, Arnaldo i Antonho –, mas, falando de todos eilhes, éran coincidos mais cumo Rondos do que cumo Patuleias.
Habie tamien alguns subrenomes de família – Caldeira, Turiel – que, ambora sendo apelhidos, éran quaije cumo se se tratasse mesmo d’alcunhas.
Daba-se tamien l causo an que, por qualquiera rezon, ũa pessona dũa família que yá tenie la sue alcunha, le ponírun inda outra, passando, assi i cun todo l merecimiento, a ser coincido tamien pula nuoba alcunha. Fui l causo de l tiu Joan Mantano i de sous armanos tiu Zé Perdiç i tiu Adriano Chabiano que, a par de la antiga – pus mantubíran inda la alcunha de ls Prietos –, nun se lhibrando de la nuoba, einaugurórun tamien ũa nuoba lhinhaige: la de ls Mantanos, la de ls Perdigones i la de ls Chabianos. Assi, als filhos deilhes, yá naide les chamarie Prietos, mas si Mantanos, Perdigones i Chabianos.
Cumbenirá dezir que solo quando outras pessonas falában neilhes ye que les chamában pulas alcunhas. Mas, ne l trato de qualquiera ũa cun eilhes, era pul nome próprio, i nó pula alcunha, que se le deregien.
Alcunhas de pessonasPa lhá de las alcunhas de família, tamien habie algũas pessonas que, puls sous própios feitos i cun todo l merecimiento, éran cumo que batizadas, segunda beç, por qualquiera pessona – garoto ou rapazica, rapaç ou moça, home ou mulhier –, que, ponendo-le ũa nuoba alcunha, era cumo se fazisse la beç de cura.
Batizadas por qualquiera pessona?! Bá, nun serie bien assi!… Ye que, tamien nesta cousa de curas, nun bondando bestir la sotaina, habie que tener queda pa la cousa. Claro que, ne l segundo batizado, quien fazie la beç de cura, fusse de calças ou saias, nin sequiera percisaba de tener, i inda menos de bestir, sotaina. Bondaba q’ũa pessona, cun mais queda pa la cousa, stubisse d’uolho listo i d’oubido a la scuita al que qualquiera outra, al sou redor, fazisse ou dezisse de special. Claro que serie tamien cumbeniente que stubisse eilhi a ber, oumenos, un padrino ou ũa madrina pa teçtemunhar i, assi, dar mais fuorça a la cousa. Si c’assi – cumo questumaba dezir la tie Marie Machaca –, l nuobo nome – ou seia, l’alcunha – inda percisaba que, apuis, quien fizo l batizado ou le serbiu de teçtemunha cuontasse l que se passou a outras pessonas i qu’estas l’achássen graça. Passando, anton, de boca an boca, l’alcunha, cumo ũa fagulha que dá nun ancéndio, spalhaba-se a todo l pobo. Balidada i sparramada la nuoba alcunha, nin l mais pimpon se çafaba de passar a ser coincido, por todos i para toda la bida, dessa maneira.
Estas alcunhas, que, dezindo respeito a un andebido, só l’eidentificában a el, subreponien-se mesmo a la outra que yá tubisse de família. Ye que, serbindo i caindo bien l fato a quien le bestie, l’alcunha passaba a ser, assi, la grande marca de l’eidentidade dessa pessona.
Alcunhas andebiduales an Angueira, se bien las cuntei i nun me squeci de niũa, habie ciento i cinquenta i nuobe, las que, de seguida, bos bou a dar a coincer:
Abelonas, Almonico, Alonso, Anfanceíca, Antonhico, Aranzel; Baca, Bacoia, Barandinhas, Barbeira, Barré, Barrigana, Barriguita, “Batatinha”, Bidal, Binte i Un, Bolo, Brisdo, Buoera, Burmeilho; Cabilhas, Cacaitas, Cacharrero, Caixas, Çalaça, Canadi, Canadiano, Canecha, Carbalhais, Careto, Carrolo, Cassaco, Castra, Catara, Çcuidada, Chancas, Champanhica, Chapaça, Charrabéu/ca, Ché, Chebica/o, Chequito, Chica Sardina, Chico de l Burro, Chico Lichaque, Costielha, Cristela; de la Baca, de la Manta, de la Monca, de la Quinta, Dioniza, Doutor/ico; Eiduardico, Eiliseíca; Faquito, Farelos, Felisbela, Felizarda, Florantino, Frade, Fuda, Funga, Furriela; Galharda, Garrusca, Gazapo, Godenso, Gralhica, Grifo, Guerra, Guicha; Joíco, “Julion”; Lazarete, Lhagonica, Lhanicas, Lhatas, Licas, Loureiro, Lousas; Manulica, Marineiro, Morangueiro, Morgada, Mouron, Muda, Mulica; Nabiça, Nalgas, Negro, Nuobenta; Oureilhas; Pachico, Pandeireta, Paradinha, Peixeira, Perdiç, Piças, Piléu, Pequeinha/”Piquena”, Pxangas; Quenher; Rabodico, Rabon/ico, Rafaela, Ranas, Rata, Ratico, Rilo, Riquitrun/Riquitrás, Risas, “Roja”, Rolica, Ruço, Ruin; Sabelica, Senga, Sica-Sica, Sobela, Spanhol, Stragado, Studanta; Taira, Tarasca, Tatarelo, Tati, Tato, Tolhidica, Tonta, Trambia, Trancas; Xadrico, Xastrico, Xila, Xordo; Zé “das Pedras”.
A respeito destas alcunhas, cumbenirá sclarecer que l tiu Barré i l tiu Cacharrero, nun sendo nin bibindo an Angueira, andában muitas bezes por alhá a tratar de la sue bida. Se, de l tiu Barré, nun me lhembra a fazer l quei, yá l tiu Cacharrero, cumo la própia alcunha andica, andaba a bender cacharros – cántaros, caçuolos, barrenhones –, cumoquiera feitos an Mobeiros an Spanha i cumprados na feira de la Senhora de la Lhuç, ne l termo de Costantin i mesmo na raia ou quien sabe se nun serien de cuntrabando. Por sue beç, l tiu Cabilhas stubo a serbir de pastor de l ganado de l tiu Canoio.
Pa lhá destes i tamien de ls pobos bezinos, passában inda por Angueira tendeiros, ouribeiros, çapateiros, baratilhos, lhatoneiros, caldeireiros, azeiteiros, pelhiqueiros, panadeiras, doceiras. Alguns deilhes – cumo tiu Agusto Azeiteiro de Carçon – éran coincidos pul sou nome i oufício i outros pula sue alcunha. Claro que las doceiras solo alhá íban ne ls dies de fiesta d’Angueira.
Antre las alcunhas andebiduales, habie alguns causos antressantes. Ye que, sendo armanos, cada qual tenie la sue alcunha própia i solo del: Licas, Chapaça i Paradinha; Bicha, Talaito, Rifeiro; Brisdo i Stragado, Castra i Stroila; Chafin i Cochinico. Cuntórun-me que a estes tenerá sido l pai deilhes que, a cada qual, le puso la alcunha por que passarie a ser coincido por todos.
Ye claro que, tanto antre las alcunhas de família cumo antre las andebibuales, algũas éran formadas solo pul acrescento de l deminutibo ica ou ico al nome: Anfanceíca, Eiliseíca, Francequita/o, Manulica, Sabelica, Abaristico, Agrepinico, Agustenhico/a, Albinico/a, Antonhico, Chequito, Eidoardico, Joíco, Luisico/a…
Rezon de ser de l’alcunhaL’alcunha – qu’era, i ye, ũa forma de presson social i que, nas poboaçones pequeinhas, adonde toda la gente se coincie, era inda mais fuorte – tenie a ber cun algun antrepassado – pai, mai ou abó, ou inda mesmo mais antigo; ũas bezes cul sou oufício – Albardeiro/a, Barbeira/o, Capador/a, Cacharrero, Caseto, de la Quinta, de l Molino, Ferreiro/a, Marineiro, Peixeira, Quinteiro/a, Soldado/a, Studanta/e, Zé “das Pedras”; outras cu’la maneira de ser ou c’ũa marca ou falha çtintiba qu’esse antrepassado ou la própia pessona tenie – Barriguita, Brabico, Çalaça, Chapaça, Careto, Ciega/o, Custielha, de la Monca, Funga, Gralhica, Grifo, Guerrilha, Guicha, Loucas, Moca, Moquita, Nalgas, Negro, Oureilhas, Rabon, Rabudico, Risas, Rucico, Tatarelo, Tato, Tolhidica, Tonta, Xordo; ou inda cun algũa cousa passada cu’la pessona, qu’eilha fizo ou dixo de special – Buoera, Carai, Catara, Fona, Fuda, Pitascas, Rapa, Sica-Sica, Trambia – i que chamou a la atençon dalgũa pessona que l’oubiu dezir ou le biu fazer essa cousa; outras bezes tenie a ber cula poboaçon d’ourige i donde la pessona bino para Angueira – Bal-d’Algoso, Bileiro, Canadi, Canadiano, Carçoneira, Nabarro, Paradinha, Quintanilha, Raiana/o, Spanhol; i inda outras cun animales – Bicha, Bicos, Canhona, Chebico, Cochinico, Coelhico, Cuco, de la Baca, Furon, Galharito, Lagartinhas, Lhobo, Mulica, Palombica, Perdiç, Perdigon, Raposo, Rata, Ratico, Sardina, Zilro; ou cun fruitos – Cereijas, Pera; ou, anté, cun qualquiera strumento – Cabilhas, Caçuolo, Caixas, Cholas, de la Manta, Mantano, Moca, Moquita, Sobela; ou inda cun partes ou deribados de l cochino, specialmente, pieças de fumeiro – Botielho, Chabiano, Coiro, Toucino; i mesmo cun begetales de l campo – Carbalhais, Loureiro, Steba, Stopas.
Muitas bezes l’alcunha – Cachona, Cachopa/o, Cadata/a, Caneda/o, Canoia/o, Caseta/o, Charruca/o, de l Molino, Fresca/o, Nabarra/o, Pera/o, Piçarra, Prieto, Quintanilha, Ronda/o, Patuleia, Sidória/o –, sendo hardada por todos ls filhos, apuis destes se casáren, passaba pa ls filhos deilhes. Assi, cu’la mesma alcunha podie haber muitas famílias, tantas quantos ls filhos que l’hardórun. A nun ser q’un ou mais filhos ganhássen la sue própia alcunha i qu’esta passasse pa ls sous filhos. Fui l que se passou cul tiu Moquita i ls sous filhos, ganhando cada un deilhes la sue própia alcunha: Rifeiro, Bicha, Stragado i Talaito i Marie Moca.
Habie causos speciales an que algũas pessonas, indas que armanos i de la mesma família, tenien alcunhas çfrentes. Lhembra-me de ls Coiros i de ls Zilros, qu’éran armanos uns de ls outros. Anquanto uns éran coincidos cumo Coiros – cumo tiu Zé Coiro i sues armanas la tie Blisanda i tla ie Sabel Coira –, outros – la tie Zilrica i l tiu Zilro – éran coincidos pula alcunha de Zilros. Tengo pena de nun saber la rezon por que serie assi.
Cumo hoije se fai, podemos, assi, çfrenciar dous tipos de família: la alhargada i la nuclear. La alhargada serie la de l tiu Moquita i cada qual de ls sous filhos tenie, anton, la sue família nuclear. Quanto a la família (alhargada), habie dues alturas ne l l’anho an que toda questumaba s’ajuntar: a la antrada de l eimbierno, a seguir al solstício de dezembre, pa la matáncia de ls cochinos, subretodo, pa cumbíbio familiar; a meio de l berano, pa la lhimpa, subretodo, pa s’ajudáren uns als outros ne l trabalho. Yá la nuclear, a nun ser l causo de ls studantes, de ls que stában na tropa ou, por mor de l trabalho, tenien salido d’Angueira i eimigrado pa fazer pula bida i ls que yá stában casados, bíbien todos an casa de ls pais.
Hardáncia de l’alcunhaQuando se casában, se tanto l rapaç cumo la moça tubíssen alcunha, era, por bia de regla i tal cumo acuntece culs apelhidos, la de l pai que passaba pa ls filhos. Mas, algũas bezes i, subretodo, se l pai nun tubisse alcunha, era la de la mai – Pera, Santa – que passaba pa ls filhos.
A respeito de la poboaçon d’ourige de l pai, hai inda que ber que, por bia de regla, era l home que, apuis de se casar, iba a morar pa l pobo donde era la sue tie. Fui isso l que se passou cul tiu Francisco Terron, miu abó paterno, que, tenendo nacido i crecido an Bal de Frades, apuis de se casar, passou a bibir an Angueira, adonde moraba la mie bó Pera. Claro que, nun sendo siempre assi, algũas bezes, era la mulhier qu’iba a morar pa la poboaçon de l’home. Fui, por eisemplo, l que se passou cu’la tie Eirmelinda Falcon, la mie bó materna, que, tenendo nacido i crecido na Speciosa, apuis de se casar, passou a morar an Angueira, donde era l miu abó Quintanilha.
Cumo, por bia de regla, l’alcunha era hardada de l pai, na maior parte de las bezes, era masculina. Mas, ne l causo de ls pais benidos de fuora, podie ser masculina – Bal-d’Algoso, Canadi, Canadiano, Bileiro, Raiano – ou feminina – Paradinha, Quintanilha –, cunsante la poboaçon d’ourige de l pai fusse masculina ou feminina.
A las bezes, acuntecie tamien que, tenendo yá alcunha de família – Cachopo, Fresco, Piçarra, Prieto, Polido, Moquita –, algun de ls filhos acababa, por algũa rezon special, el mesmo a ganhar nuoba alcunha – Bicha, Canoio, Careto, Chequito, Cholas, Mantano, Rapa, Ratico, Rifeiro, Ronda, Stopas, Talaito, Trambia – i, nun perdendo la purmeira, einouguraba, assi, ũa nuoba alcunha de família i que ls sous filhos acabarien tamien por hardar del. Sendo, assi, coincidos pulas dues alcunhas, era la nuoba que passaba a ser la mais usada pulas pessonas.
Oumenos algũas alcunhas – Brabico, Guerrilha, Guicha, Moquita, Mulica – rebelában aspetos de la maneira de ser – l feitiu – de las pessonas dessa família. Assi, pula alcunha, podie-se quedar a saber algũas caratelísticas q’eidenteficarien tamien cada andebido solo por ser de la família cu’essa alcunha. Era cumo se tener la alcunha fusse ũa marca eidentificatiba ou mesmo çtintiba i que permitirie a quien soubisse disso i la coincisse quedar a saber qual serie la sue maneira de ser ou l sou feitiu que serie capaç de tener solo por ser desta ou pertenecer a aqueilha família.
Cumo se questuma dezir, quien sale als sous nun degenera! ou inda filho de peixe sabe nadar!… Cumo todos sabemos, muita cousa hai que passa de pais para filhos. Mas, pula hardáncia familiar, nin solo las propiadades – casas, tierras, huortas i lhameiros –, mas tamien outras cousas – pul sangre ou debido al cumbíbio – ls mais bielhos pássan ou ban ansinando als mais nuobos.
Assi i todo, por eiqui se bei que, ne l seclo passado, habie an Angueira bien mais alcunhas q’hoije pessonas.
Bede bien cumo éran i son hoije las cousas i cumo estas i quaije todo l restro demudórun!…
Tengo que bos prebenir dũa cousa. Bien sei q’hai quien puoda tener un cachico de bergonha de l’alcunha q’hardou de la sue família ou, cumo se questuma tamien dezir, le saliu na rifa. Mas cuido nun haber rezon pa la tener. Que, nestas, cumo noutras cousas, naide ten culpa de nacer na família an que naciu. I, muitas bezes, l’alcunha nin sequiera serie mercida de todo. Hai, oumenos, ũa que puode mesmo parecer oufensiba pa la pessona a quien le fui dada i pa la sue decendéncia. Mas, berdade seia dita, nin siempre l pobo ten rezon. Algũas bezes, parece, anté, ser mui anjusto. Ye que, tratando-se dũa pessona que, cumo toda la gente sabie, era mui preacupada que la casa, la roupa i ls garotos stubíssen i andássen siempre bien lhimpicos, nada tenie de lharega. Assi, só le podien tener dado l’alcunha por eilha ateimar muitas bezes culs garotos na palabra ou seia, por antonomásia – çculpai-me l palabron –, que ye cumo quien diç, querendo dezir l cuntrairo.
Si c’assi, cumo questumaba dezir la tie Marie Machaca, deixai-me que bos diga que you própio hardei dues alcunhas: de mi mai, l’alcunha de l miu abó Quintanilha; de l lhado de miu pai, l’alcunha de mie bó Pera. Assi, a mi i a mius armanos tocou-mos de ser Quintanilhas, por parte de mai, i Peros, pula de pai. Mas, cumo l’alcunha que, por bia de regla i la maior parte de las bezes, se hardaba era la de l pai, eiqui stá la rezon por que you i mius armanos quedemos mais coincidos por Peros.
Á, çculpai-me la brincadeira i la proua. Ye que, falando deste fruito, pul que s’inda bai oubindo dezir por ende a algũas pessonas, ls peros anté nun serien nada mal saberosos nin malos de todo.
Nun sei se me lhembrei i se screbi todas las alcunhas eiqui! Ye bien possible que nun stéian eiqui todas las de las famílias i de las pessonas d’Angueira desse tiempo i que me tenga squecido, pori, d’algũa. Ye mesmo pa que nun séian squecidas que, eiqui, las lhembro i, assi, las dou a coincer. Mas, se qualquiera un de bós se dir de cunta dalgũa que steia an falta, pido-bos que fágades l fabor de me la dezirdes para you la poder acrecentar eiqui.
Bocabulairo \\ vocabulárioAbó – avô \\ acá – cá \\ acrecentar – acrescentar \\ adonde – aonde \\ afazediça – acolhedora, aprazível para viver \\ afertunado – afortunado \\ ajuntar – juntar \\ al – ao \\ algũa – alguma \\ alhá – lá \\ alhargada – alargada \\ ambora – embora \\ ancéndio – incêndio \\ andebido – indivíduo \\ anfáncia – infância \\ anho – ano \\ anjusto – injusto \\ ansinar – ensinar \\ ansistir – insistir \\ anté – até \\ antrada – entrada \\ anton – então \\ antre – entre \\ antrepassado – antepassado \\ antressante – interessante \\ aparcer – aparecer \\ apelhido – sobrenome \\ apuis – após \\ armano – irmão \\ assi cumo assi/sic’assi – seja como for \\ assi i todo – mesmo assim \\ ateimar – teimar \\ Bal-d’Algoso – natural de Vale de Algoso \\ barrenhon – alguidar de barro \\ bariar – variar \\ batizado – batismo \\ beç – vez \\ berano – verão \\ berson – versão \\ bezino – vizinho \\ bia – via \\ bielho – velho \\ bien – bem \\ bileiro – natural da vila de Vimioso \\ bó – avó \\ bondar – bastar \\ bos/bós – vos/vós \\ botielho – botelo, enchido tradicional em tripa grossa com osso e carne de porco \\ buolta – volta \\ buono – bom \\ burmeilho – vermelho \\ cacharro – recipiente de cozinha em metal, lato \\ cachico – bocadito, pouquito \\ caçuolo – caçoilo, recipiente de barro \\ çafar – livrar \\ caratelística – caraterística \\ caleija – viela \\ capaç – capaz \\ çapateiro – sapateiro, vendedor de sapatos \\ capielha – capela \\ causo – caso \\ çculpar – desculpar \\ çfrenciar – distinguir/diferenciar \\ çfrente – diferente \\ chebico – cabrito \\ ciento – cento \\ cochino – porco \\ coincer – conhecer \\ çtinguir – distinguir \\ çtintiba – distintiva \\ cumbenéncia – conveniência \\ cumbíbio – convivência \\ cũa – com uma \\ cu’el – com ele \\ cuidar – pensar, julgar \\ cul/s – com o/s \\ cumoquiera – talvez \\ cunsante – consoante, conforme \\ cunseguir – conseguir \\ cunta – conta \\ cura – padre \\ debido – devido \\ decendéncia – descendência \\ deilhes – deles \\ del/deilha/deilhes – dele/dela/deles \\ Demingos – Domingos \\ demudar – mudar \\ dezuito – dezassete \\ dezir – dizer, significar \\ Dius – Deus \\ drento – dentro \\ donde – donde \\ dues – duas \\ eidentificar – identificar \\ el/eilha/eilhes – ele/ela/eles \\ eilhi – ali \\ eiqui – aqui \\ eimbierno – inverno \\ ende – aí \\ einougurar – inaugurar \\ fágades (forma do verbo fazer) façais \\ fagulha – faúlha \\ falha – falta, defeito \\ feitiu – feitio \\ filo – fio \\ fondo – fundo \\ fruito – fruto \\ fuora – fora \\ ganado – rebanho \\ hardáncia/hardar/hardeiro – herança/herdar/herdeiro \\ houmenaige – homenagem \\ huorta – horta \\ i – e \\ inda – ainda \\ l – o \\ la – a \\le– lhe, o \\ lhameiro – lameiro \\ lharego – porco, sujo \\ lhembrar – lembrar \\ lhimpa – malha do cereal \\ lhinaige – linhagem \\ lhobo – lobo \\ lhugar – lugar \\ mala – má \\ mano – mão \\ matáncia – matança do porco \\ merecimiento – mérito, merecimento \\ mi/mie/miu – mim/minha/meu \\ moaige – moagem \\ mocidade – juventude \\ molineiro – moleiro \\ mos – nos \\ mulhier – mulher \\ naide – ninguém \\ nel – nele \\ nin – nem \\ ningũa/ningun, niũa/niun – nenhuma/nenhum, nem uma/nem um \\ nin sequiera – nem sequer \\ nó/nun – não \\ nuobe – nove \\ nuobo/amente – novo/novamente \\ nuosso – nosso \\ oufensibo – ofensivo \\ oufício – ofício, profissão \\ oumenos – pelo menos \\ ounidade – unidade \\ ourdir/do – urdir/urdido \\ ourige – origem \\ usado – usado \\ pa – para \\ pa lhá – para além de \\ páixaros – pássaros \\ panadeiro – padeiro \\ pertenecer – pertencer \\ pessona – pessoa \\ pobo/poboaçon – povoação \\ pori – por azar, porventura \\ possible – possível \\ propiadade – propriedade \\ própio – próprio \\ proua – proa, vaidade \\ pul/pula – pelo/pela \\ purmeiro – primeiro \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quien – quem \\ quinteiro – caseiro \\ raiano – natural duma localidade raiana (Paradela) \\ rapaç – rapaz \\ rebelar – revelar \\ regla – regra \\ relhistro – relâmpago \\ restrar – restar \\ rezon/es – razão/ões \\ risa – riso \\ ror – rol, grande quantidade \\ saberoso – saboroso \\ sangre – sangue \\ screbir – escrever \\ seclo – século \\ séian (forma do verbo ser) sejam \\ senzielho – singelo \\ sequiera – sequer \\ sgarbatar – esgaravatar \\ siempre – sempre \\ sin – sem \\ sobela – instrumento com que o sapateiro fura o cabedal para depois o coser \\ solo – só \\ solstício – solestício \\ soudade – saudade \\ sparramar – espalhar \\ stéian (forma do verbo “star”) estejam \\ steba – esteva \\ strumento – instrumento \\ stube (forma do verbo “star”) estive \\ subreponer-se – sobrepor-se \\ subretodo – sobretudo \\ suorte – sorte, terra de sequeiro que tocou em herança \\ sutaina – batina, vestimenta do padre \\ tamien – também \\ tatarelo – palrador, gago \\ teçtemunhar – testemunhar \\ tie – tia, mulher, esposa \\ tiu – tio, homem \\ tierra – terra de cultivo \\ tolhida/ica – paralítica \\ tubisse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ ũa – uma \\ uito/uitenta – oito/oitenta \\ uolho – olho \\ xordo – surdo \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ you – já \\ zilro – variedade de pássaro \\ zorro – filho natural, ilegítimo ou bastardo.
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta do sítio http://www.mirandadodouro.com/dicionario/ A quem queira visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”: www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/ Se quiser ficar a saber um pouco mais sobre Angueira, pode ir até lá e/ou pedir a adesão a “Angueira Atalaia”, grupo do Facebook: -
Os vestígios dos castros existentes nos montes da “Quecolha” e do “Gago”, sítios do seu termo, são duas evidências de que o povoamento do território de Angueira antecedeu a dominação romana e esteve na origem da povoação.
Segundo Amadeu Ferreira, o topónimo Angueira remontará aos séculos VI ou VII. Para além de salientar a antiguidade da “capielha de San Miguel”, o saudoso e insigne mirandês assinala a existência de vários documentos escritos – um dos quais do século XII que refere a pertença a Dom Telo Fernandes –, de quatro moinhos de água e a doação de terras de Angueira ao mosteiro de Moreyrola, atualmente da Província de Zamora, em Espanha.
Mais recentemente, de 1864, ano em que contava 396 almas, até à atualidade, Angueira foi sofrendo oscilações da sua população: de sentido crescente até 1950, ano em que contava 668 habitantes; decrescente, a partir de 1960, mas mais acentuada a partir de 1970. Atualmente, a população que, permanentemente, reside em Angueira está reduzida a cerca de 90 habitantes, número que, com a redução natural – seja por internamento em lares, seja por falecimento dos mais idosos – tenderá a agravar-se, diminuindo cada vez mais.
A diminuição da população de Angueira, das localidades do concelho de Vimioso e da generalidade do Nordeste Transmontano é consequência da “diáspora”, que, até meados do século passado, foi, essencialmente, para países da América do Sul, sobretudo para o Brasil, e, nos anos 60 e 70, para França e outros países do centro da Europa. A partir dos anos 70, a saída de jovens para estudar e trabalhar nas cidades e no litoral do Continente e a redução da natalidade, que deixou de compensar a saída de migrantes, agravaram ainda mais os já de si tão graves efeitos daquela debandada. Acompanhando o abandono da agropecuária, estes fenómenos estão na base da atual calamidade demográfica que, também lá, se verifica.
Já no século XXI, se a redução da população residente atingiu níveis que ameaçam e comprometem mesmo a própria sobrevivência de Angueira e das mais localidades do concelho, mais preocupante é ainda a idade avançada da generalidade dos atuais residentes. É que lhe faltam, hoje, crianças e jovens que as possam revitalizar e garantir, assim, a sua continuidade.
São vários os problemas com que Angueira, uma povoação milenar a que me prendem os laços familiares, atualmente, se defronta. É uma dor de alma ter assistido ao encerramento da escola, ver dezenas de casas desabitadas, terras – e, até, hortas – sem cultivo, lameiros invadidos por mato, açudes, “calendras”, moinhos e casas do moleiro em ruína e ao abandono. Mas, o que ainda mais dói é ver tantos familiares, amigos e conhecidos que foram e vão partindo para sempre.

Para além de traduzirem o despovoamento e a consequente paralisação da atividade económica, este conjunto de sinais ilustra também o desacerto das políticas nacional e local: o abandono a que, fazendo jus ao velho aforismo – “Lisboa é a capital e o resto é província!” –, as localidades do Interior têm sido deixadas pelo Poder Central; a indiferença, o deixa andar ou ficar à espera que, por milagre, os problemas se resolvam ilustram a inércia revelada pelo Poder Local.

Apesar de tudo, constata-se que, nunca como atualmente, Angueira e o concelho de Vimioso dispuseram de condições tão confortáveis para albergar os residentes e acolher os naturais, que se viram forçados a deixá-la, e os seus descendentes, bem ainda os amigos e visitantes. Foram e continuam a ser recuperadas algumas casas de habitação, boa parte das quais recorrendo à utilização de materiais tradicionais. Um bom prenúncio, sem dúvida. Mas, sendo ainda pouco, é preciso e importa fazer muito mais.

Se ficarmos indiferentes, impassíveis ou à espera, Angueira e as mais localidades do concelho de Vimioso correm o risco de perder a sua identidade e, pior que isso, de definharem irremediavelmente. Porém, está nas nossas mãos ajudar a evitar tão grave ameaça. Revitalizá-las é, pois, o grande desafio que, atualmente, se coloca aos naturais, residentes ou não, e aos seus descendentes, espalhados por Portugal e pelo Mundo, bem ainda aos seus amigos. Estou crente de que, irmanados neste ideal, dando as mãos, unindo esforços e aproveitando o que de bom também nos trouxe a chamada aldeia global, cada um e o conjunto dos aderentes ao grupo Angueira Atalaia, integrante do grupo maior, a Comunidade em Rede Atalaia, podemos e vamos dar o melhor de nós, um inestimável contributo para afastar tal ameaça.

Da confluência de esforços, do estreitamento de laços e do diálogo entre os membros do grupo de cada uma e das 22 localidades que integram a Comunidade em Rede Atalaia, potenciando sinergias, para além de servir de ponte, num longo abraço e na recriação ou no estreitamento de laços entre os naturais e os descendente de outros naturais, que, em resultado da “diáspora”, há mais ou menos tempo, se encontram espalhados pelo mundo, há de resultar também – pelo menos, assim espero – a (re)animação, a revitalização e o engrandecimento das localidades e do concelho de Vimioso. Convictos de que juntos somos mais fortes, contribuiremos, assim, para as dar a conhecer e tornar melhores e mais apetecíveis localidades para trabalhar, visitar e (con)viver.

Angueira e o concelho de Vimioso precisam e merecem. Vamos a isso?!
Um abraço a todos.
Notas:
1) A casa da primeira foto, que era do “tiu Joan Fresco” ou “Ratico” e da “tie Justina Rata”, foi recuperada pelo professor Vítor Brancal, do Porto, que, após a aposentação, fixou residência permanente em Angueira.
2) A casa da segunda foto, que, para além da casa de viver, tinha também a “frauga” do “tiu Ferreiro”, foi recuperada pelo major Emílio Torrão.
3) A casa da terceira foto, que era a casa dos pais da dona Infância Cachona, casada com o sargento Aníbal Toucinho, foi recuperada pelo filho, engenheiro Aníbal e sua esposa, a arquiteta Vera, que, atualmente, estão a recuperar também a casa que era dos “Nabarros”.
4) A casa da quarta foto, que era do capitão Bernardino e da dona Maria Rosa “Steba”, foi recentemente recuperada pelo filho, o dr. Paulo Bernardino.
5) A casa da quinta foto, que era do “tiu Chetas” e da “tie Belisanda Bitorina”, foi recuperada pelo engenheiro Vítor Moreira, de Braga, que, desde a sua juventude, habitualmente, caça e permanece largos períodos de tempo em Angueira.
6) Felizmente, há ainda mais casas já recuperadas e outras em recuperação. Porém, de momento, não disponho de fotos das mesmas que me permitam mostrá-las aqui.
Se quiser visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro-lhe a consulta do blogue:
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Caso queira saber a localização de algum dos muitos sítios do termo de Angueira, carregue no “link”:
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do Mirandês
Em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandés, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
Agradecimiento
Oubrigado als amigos Carlos Rodrigues, Marie Rosa Rucica, Guilherme Crespo i Marie Rosy Barata, filha de l tiu Antonho Uorfo i de la tie Lurdes Rucica i nieta de la tie Uorfa i de l tiu Nobenta; a mius armanos Eimílio i Aquilino, a mius primos Aran Stebes, filho de mie tie Sabel Quintanilha i de l tiu Moisés Steba, i a Chico i Toninho, filhos de la tie Eulália i de miu tiu Eimílio, i inda a miu cunhado Antonho Coiro, por me tenéren lhembrado dalguns eipisódios de la bida de l tiu Zé Pitascas i de sous pais – la tie Marie Rosa Uorfa i l tiu Manuel Joquin, coincido pula alcunha de Nobenta – que you nun sabie ou de que yá staba çquecido.
Guardar ls melones i las balancias
Era Zé Pitascas yá moço, quaije mesmo home feito, habie algun tiempo que naide tiraba de l’eideia de sue mai – la tie Marie Rosa, Uorfa d’alcunha –, que l’andarien a tirar-le ls melones i las balancias de la borda de l fondo de la binha de Cabeço Molhon.
Bá, de binha éran solo uns siete ou uito baladicos de parreiras qu’eilha tenie na baixa desta sue tierra. Ne ls lhados de la olga, qu’éran mais altos i secos, la tierra era tan rúin que só daba pa centeno, chougarços, silbas i monte.
Antre esta tierra i la caleija de l fondo de l Cabeço Molhon i ne l cimo de la Cabanhona, un cachico antes de la corriça de l tiu Américo Furon, ne l camino de las Lhameiros, queda la barranca al fondo de la cortina de l tiu Jó.
Inda antes de l meio de agosto daquel berano mui caliente, la tie Uorfa mandou l sou filho mais bielho a drumir a la binha todas las nuites pa tener cunta de ls sous melones i balancias. Nesse tiempo, ls outros sous armanos, subretodo Moisés i Antonho, éran inda garotos. Claro que, pa se porteger de l reciu de l ribeiro i de la ribeira, Zé Pitascas drumie todo anroscadico i amouchado nũa mantica, arrimado i a la abrigada de la parede de la cortina de l tiu Jó i debaixo dũa de las maçaneiras q’habie na binha.
Nun sei se pa s’amostrar baliente ou, pori, pa nun dar parte de fraco i çfarçar qu’era sue mai quien l’oubrigaba a ir a guardá-los, Zé Pitascas andaba s’agabar de que naide tenerie coraige ou serie capaç d’ir alhá i tirar-le sequiera un. Sabendo disso, la rapaziada nun podie quedar queta nin deixá-lo an paç culs sous melones i balancias.
Porparar la partida
Anton, nun sábado, a la tardica, Zé Luís Pero, Chic’Albino, Chafin, Canoio, Zé Coelhico, Moisés i sou armano Arán Steba, Toninho Sora, Zé Perdiç, Júlian i Abílio Raiano ajuntórun-se por baixo de la forja de l tiu Ferreiro pa porparar la partida que l’irien a pregar.
Cumo l sino inda nin tenie dado las Trindades, stában inda por eilhi, ne l lhargo de Sante Cristo i nó mui loinje deilhes, Antonho Carai, Maximino, Zé Turiel i sou armano Antonho, que, sendo yá crecidotes, mas inda garotos, stában d’oubido a la scuita, a ber s’oubien l que ls moços starien eilhi a cumbinar.
Aton, aqueilha caterba de moços, todos de l’eidade de Zé Pitascas, cumbínan que, soutordie, de madrugada, inda bien antes de rumper l die, habien de le pregar un baliente cagaço.
Si, nun cuideis, pori, que las fitas de terror son ũa ambencion d’hoije an die… Ye que, se cuidais assi, stais bien anganhados! Cumo podereis ber, yá naquel tiempo, mesmo nun tenendo ido i nin sequiera andando an qualquiera scola de cinema i, se calha, sin tener bido mesmo ũa fita, yá ls moços d’Angueira se ponírun a porparar ũa dessas fitas. Claro que nun era p’assustar muita gente, mas solo ũa pessona: Zé Pitascas. Uns a fazer de cunta i l’outro que, sin saber de nada, fui metido i le tocou a antrar na fita.
Ora bede, anton, pa l q’habie de les dar pa se botáren a fazer…
Cumo de questume, apuis de cenáren, aqueilha tropa torna pa l lhargo de Sante Cristo, a ber se naide çcunfia de l que starien a tramar. Solo quando las pessonas mais bielhas, apuis de tenéren stado a la puorta al sereno, se fúrun a deitar, ye que cada moço torna a casa. I, sin spertar nin naide çcunfiar de nada, pega ne l lhampion d’azeite de la cozina i saca un lhençol de la arca i lhieba-los de casa pa l’almiar i se tapar cu’el. Ye que, assi, tapados i almiados, serie mais fácel Zé Pitascas cair na marosca que stában pa l’armar.
I, cumo podereis ber, nun s’habien d’anganhar muito…
Claro que, cumo se tenien prontificado a fazer, Moisés Steba i Flisberto Canoio cada qual lhieba sou garrafonico de bino, qu’era solo para naide passar sede i tornar la cousa mais alegre i debertida.
Era yá soutordie quando Chic’Albino, Zé Luís Pero, Zé Coelhico, Moisés Steba i sou armano Arán, Flisberto Canoio, Toninho Sora, Zé Perdiç i Julian se bótan anté a la capielha de San Sabastian, al cimo de Saiago, i se júntan a Chafin i Abílio Raiano que, habie yá un cachico, eilhi stában a la spera deilhes.
Ambora la lhuna nun stubisse bien chena, iba inda alta. Assi, daba p’almiar i ber bien l camino. Anton, uns atrás de ls outros, abaixan pula caleija de la Senhora i, an beç de passáren junto al molino i puls puntones, zbían pa la puonte subre la ribeira, un cachico arriba de la çuda de las Almas; pássan, apuis, pula puonte de l Ribeiro de la Cabanhona pa l camino que, de la Senhora, chubindo por Cabeço Molhon, dá pa las Lhameiras, pa la Speciosa i pa l Naso. Eibítan, assi, passar por antre la casa de l molineiro i l molino de la Senhora nun stubisse, por eilhi, inda algun a pie i, pori, çcunfiasse de que nun andarien a fazer cousa buona.
Todos calhadicos i sin fazer rugido, bótan-se camino arriba i pássan na caleija por baixo de la barranca de la cortina de l tiu Jó. Lhougo a seguir a la corriça d’Américo Furón, bíran a la squierda i chúben pula rodeira a la dreita dessa cortina. Ancubiertos pula parede, pássan a la dreita de la binha de la tie Uorfa, adonde, na baixa, Zé Pitascas staba yá a drumir.
Aton, un cachico antes de l alto de l cabeço, cada qual toca a porparar-se pa la partida qu’íban a pregar. Yá cul lhençol branco porriba de la roupa de cada un, acénden ls lhampiones. I, anquanto Zé Luís Pero abaixa pul lhado que dá pa la ribeira, ls de l restro de la tropa abaixan pul lhado cuntrairo, caras a la corriça. Anton, cerca de l cimo de la binha, pónen-se a abanar, debagarico i todos dũa beç, cu’las manos, ls sous lhençoles i, dũa pierna pa la outra, ls lhampiones.

Foto por cottonbro em Pexels.com Quien oulhasse i les bisse al loinje de l cimo de l cabeço – cumo Adriano Prieto, mais coincido por Chabiano, que, mais arriba, a çcair pa l’ourrieta que dá caras a las Lhameiras, staba cul sou ganado i a acalmar ls perros pa que nun se botássen, pori, a lhadrar i a stragar la fita –, abistarie uns búltios brancos que parcien mesmo ũas almas penadas, ũa cousa de l’outro mundo.
Toca, anton, a porparar la cousa i amanhar maneira de meter a Zé Pitascas na fita. Cumo nun hai buona fita sin música, todos dũa beç, ampeçórun c’ũa cantilena stranha, parcida cu’la qu’era própia d’anquemendar las almas na Quaresma, un rugido de fondo qu’eimitaba l de ls lhobos a uibar a la çtáncia:
– Oouoouoou!… Oouoouoou!… Oouoouoou!… Oouoouoou!…
Anquanto isso, de l outro lhado de la barreira caras a la ribeira, Zé Luís Pero, que staba un cachico mais arriba, c’ũa boç grabe, rouca i stranha, tal i qual la de un repunso al muorto an qualquiera antierro ne l semitério, ampeça-se a oubir ũa reza que retumba por toda aqueilha ourrieta:
– Á almas de l outro mundo,
Beni depressa i delgeiras
Pa lhebardes a Zé Pitacas
Que stá debaixo de las maçaneiras!
I, de l outro lhado de la ourrieta, ls outros lhougo le respónden:
– I tu de la delantreira
Pega an Zé Pitascas
I chimpa cu’el na ribeira.
Ponei-bos na piel de Zé Pitascas i podereis eimaginar l cagaço cun qu’el nun tenerá quedado, quando, a aqueilha hora de la nuite – serien pa lhá de las dues de la manhana, cumo el sabie adabinar oulhando pa las streilhas –, spertou, i, inda meio drumenhoco, ampeçou a oubir aquel rugido stranho i, inda porriba, l que aqueilha selombra scura, que nin sequiera se bie, staba eilhi a rezar. I, cumoquiera, inda mais acagatado quedou, apuis, al scuitar las pisadas i abistar de l outro lhado aqueilhas figuras de branco, almiadas por aqueilhas lhuzes, a abanar-se todas i que, caminando na sue direçon, cada beç mais s’acercában del.
Parcie mesmo qu’era la muorte a comandar aqueilhas almas de l outro mundo, que stában todas eilhi pa l lhebar cu’eilhas. I sabe Dius para donde!…
Eimaginai tamien l stado an que tenerán quedado las ciroulas de Zé Pitascas, se ye que, por acauso, las tenie ou las lhebaba bestidas!…
Parcendo qu’era todo tan rial, nin pula cabeça le passou pedir pa que le tirássen daqueilha fita. Assi, par’el, la maneira de se çafar serie scapar deilhi de qualquiera maneira i antes que fusse tarde demais.
Bendo la cousa tan mal parada, Pitascas, borrado de miedo, salta la parede i bota-se a correr, a búltio i l mais que puodo, pula cortina abaixo. Yá pul lhado de baixo de la barranca, bota-se porriba de ls chougarços i de las silbas de la borda de la parede anté la caleija. I, cuntinando a correr, camino abaixo i caras al molino de la Senhora, chubiu, que nin un foguete, pula caleija de la Senhora arriba, anté la capielha de San Sabastian. Corrie tanto que parcie mesmo que l’habien pegado fogo al rabo. I nin sei adonde fui a parar. Fizo, mas ye, todo quanto puodo pa se lhibrar de las almas penadas a ber se nun era inda dessa beç que lhebában la sue cu’eilhas pa l outro mundo. Cuidaba el qu’inda serie cedo demais pa prestar cuntas al Criador.
Mal el se scapou, apuis de tener passado por toda aqueilha atrapalhaçon, ls outros rapazes, que nun percisában yá de star a fingir mais, quaije que nun cunseguien parar cula risa. Anton, todos se bótan, eilhi mesmo, a trates als melhores melones i balancias q’ancóntran na binha. I, pa lhá de la risada i de la buona pinga, fázen ũa buona quemezaina i apánhan un fartote de melon i de balancia. Quemírun tantos que, nessa manhana, yá niun deilhes percisou de star a zanjuar-se…
Aquestumado a andar de nuite, Adriano Chabiano, q’andaba por eilhi cul ganado de ls Prietos i tenie bido todo, nun era home dado a miedos nin de cair an fitas. Solo ũa cousa le metie miedo: era q’ls lhobos l’apanhássen, pori, algũa canhona ou mesmo un cordeirico. Apuis d’ancerrar l sou ganado ne l chequeiro, claro que s’ajunta als outros rapazes i toca tamien el a tirar la barriga de misérias i ajudar a la fiesta.
Bocabulairo \\ vocabulário
A búltio – ao acaso \\ acauso – por acaso \\ acá – cá \\ acunchegadico – aconchegadinho \\ adabinar – adivinhar \\ adbertir/do – divertir/ido \\ adil – terra de pousio \\ aire – ar \\ ajuntar-se – reunir-se \\ al/s – ao/s \\ alebiar – aliviar \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ almiar – iluminar \\ al redor/alredores – em redor/arredores \\ amanhórun – (forma do verbo amanhar) arranjaram \\ amarradico – agachadinho \\ amentar – mencionar \\ amoje – úbere \\ amostrar – mostrar \\ ampeçar – começar \\ amportar – interessar, importar \\ amposiçon – imposição \\ amprenhar – fecundar \\ ancantado – encantado \\ ancapaç – incapaz \\ ancarambelado – (enre)gelado \\ ancargo – encargo \\ ancarrapitar-se – subir, encarrapitar-se \\ ancuntrar/o – encontrar/o \\ andubíran – (forma do verbo andar) – andaram \\ anfeitar – enfeitar \\ anfeiteçado – enfeitiçado \\ anganhar – enganar \\ angaranhido – tolhido de frio \\ anho – ano \\ anquemendar las almas – encomendar as almas, ritual de quaresma, reza pelas almas do Purgatória \\ anquietar – perturbar \\ anrezinado – arreliado \\ antender – entender \\ anterrumper – interromper \\ antierro – enterro, funeral \\ anton/aton – então \\ antrecerrada – meio fechada \\ antretener – entreter \\ antrometer-se – intrometer-se \\ apoquentar – preocupar \\ aprécio – apreço \\ apuis – após, depois \\ armano – irmão \\ arriba – acima \\ arrimado – encostado \\ asparecer-se – parecer-se \\ atabano – atavão, inseto que ataca o gado bovino e asinino \\ assi i todo – mesmo assim, apesar disso \\ atanazar – perturbar \\ auga – água \\ balancia – melancia \\ barranca – desnível de terreno numa ou entre propriedades \\ baladico – pequeno valado de vinha \\ beç – vez \\ beche – bode \\ belharaça – maluqueira \\ benir – vir \\ bergóntia – rebento de árvore \\ bezino – vizinho \\ bia – via \\ bicioso – viçoso \\ bila – vila, neste caso, a de Vimioso \\ boç – voz \\ bondar – bastar \\ borga – pândega \\ bordica – bordinha \\ botar-se de cuntas – pôr-se a pensar \\ buiada – boiada \\ buído – bebido \\ búltio – vulto \\ buolta – volta \\ buntade – vontade \\ çafar-se – livrar-se de apuros \\ calbo – calvo, careca \\ caldo i palheiro – comida e dormida \\ calhar – calar \\ camino/ar – caminho/ar \\ caliente – quente \\ capaç – capaz \\ çape – foge \\ carabineiro – agente da Guarda Civil de Espanha \\ carreiron – carreiro \\ çcair – descair \\ çcansadico – descansadinho \\ cena(r) – ceia (cear) \\ centeno – centeio \\ çfarçadamente – disfarçadamente \\ çfarçar – disfarçar \\ çfrénciar – distinguir \\ çfrente – diferente \\ çforrar-se – desforrar-se \\ chimpar – atirar \\ chochico – tolinho \\ chougarço – chaguarço (planta selvagem rasteira) \\ chubir – subir, ir para cima, montar \\ ciroulas – ceroulas, cuecas \\ coincer – conhecer \\ coraige – coragem \\ cortina – terra de cultivo cercada por muros \\ cozina – cozinha \\ çpachar – despachar \\ çtáncia – distância \\ çtino – destino \\ çtraído – distraído \\ cũa – com uma \\ cubrir – fecundar, cobrir \\ çuda – açude \\ cul – com o \\ cu’la – com a \\ cu’el/cu’eilha – com ele/com ela \\ cumoquiera – talvez \\ cun – com \\ cunsante – consoante \\ cunta – conta \\ cuntrairo – contrário \\ curriça – construção quadrada ou retangular, com paredes altas de pedra (xisto granito) solta, existente no termo, para, no inverno, abrigar e guardar o rebanho \\ deilha/es – dela, deles \\ deimingo – domingo \\ del – dele \\ Demingos – Domingos die – dia \\ Dius – Deus \\ dreita/o – direita/o \\ drumenhuoco – dorminhoco \\ dũa – de uma \\ eidade – idade \\ eilhi – ali \\ eiceto – excepto \\ el – ele \\ ende – aí \\ fame – fome \\ fenanco – erva meio seca \\ fita – filme \\ fizo – (forma do verbo fazer) – fez \\ frezno – freixo \\ frie – fria \\ friu – frio \\ fróncia – rebento de árvore \\ fuonte – fonte \\ fuora – fora \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ ganado – rebanho \\ garrafonico – garrafão pequeno, de cerca de dois litros \\ gustar – gostar \\ huorta – horta \\ lhadeira – encosta \\ lhampion – lampião \\ lhatica – pequena horta, estreita e comprida \\ lhato – balde \\ lheite – leite \\ lhembrar – lembrar \\ lhibrar – livrar \\ lhobo – lobo \\ lhugar – lugar, localidade \\ lhuna/r – lua/r \\ hablidoso – habilidoso \\ mala – má \\ maçana/eira – maçã/cieira \\ mandil – avental \\ manhana – manhã \\ mano – mão \\ marosca – artimanha \\ melon – melão \\ meote – meia que dá até ao meio da perna \\ mortico – mortinho \\ mos – nos \\ muola – mola \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ nécio – néscio \\ niebe – neve \\ niada – ninhada \\ nial – ninho \\ nin – nem \\ ningũa/ningun/niun – nenhuma/nenhum \\ nino – menino \\ ni’sequiera – nem sequer \\ nistante – num instante \\ nó/nun – não \\ nomeada – fama \\ nuite – noite \\ olga – parte ligeiramente mais baixa, fértil e fresca de terra entre montes \\ oumenos – pelo menos \\ ourrieta – pequeno vale \\ pa – para \\ pa lhá – para além \\ paç – paz \\ parcer/ido – parecer/ido \\ parreira – videira \\ percisar – precisar \\ pie – pé \\ piel – pele \\ pobo/açon – povo, povoação \\ pori – por azar, porventura, talvez \\ porparar – preparar \\ porlantre – avante \\ porriba – por cima \\ pul/pula – pelo/pela \\ purmanhana – ao alvorecer \\ purmeiro – primeiro \\ pus/puis – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quei – o quê \\ queluobra – cobra \\ quemer – comer \\ quemezaina – comezaina \\ queto – quieto \\ quien – quem \\ quienquiera – qualquer pessoa \\ rapaç – rapaz \\ rateira – ratoeira \\ razones – razões \\ reciu – ar fresco e húmido da madrugada junto aos cursos de água \\ relhance – relance \\ repunso – oração fúnebre \\ repas – fios raros de cabelos \\ repunso – oração fúnebre \\ retumbar – ecoar \\ respunder – responder \\ rezon(es) – razão(ões) \\ riba – cima \\ riente – rente \\ rúbio – ruivo \\ rugido – ruído, barulho \\ rúin – ruim \\ rumper – romper \\ salir – sair \\ sastifeito – satisfeito \\ scaleiras – escadas \\ scapar-se – fugir \\ scola – escola \\ scuitar – escutar \\ sculhir – escolher \\ scunder – esconder \\ scuro – escuro \\ selombra – sombra \\ sencielho – singelo \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ sfregante – instante \\ siete – sete \\ sin – sem \\ sobrado – soalho, andar de cima da casa \\ soutordie – no dia seguinte \\ special – especial \\ spetar – espetar \\ spertar – despertar \\ squecer – esquecer \\ stantico – instante \\ stranha/r – estranha/r \\ streilha – estrela \\ stremunhado – adormecido \\ strobilho – estorvo \\ stubíran – (forma do verbo “star”) estiveram \\ stubísse – (forma do verbo “star”) estivesse \\ subretodo – sobretudo \\ suorte – sorte, propriedade herdada \\ talbeç – talvez \\ temprano – temporão \\ tentaçon – tentação \\ tienrica – tenrinha \\ touça – moita de carvalheiras \\ tropa – trupe \\ tubírun – (forma do verbo “tener”) tiveram \\ tubísse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ ũa – uma \\ uito – oito \\ uobo – ovo \\ uolho – olho \\ uorfo/a – orfão/ã \\ xaragon – enxergão, colchão feito de colmo de palha \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ yerba – erva \\ zabergonhado – desavergonhado \\ zanjuar – tomar o pequeno almoço \\ zanjun – pequeno almoço \\ zaparecer – desaparecer \\ zafertunadamente/zgraciadamente – infelizmente \\ zapertar – desapertar \\ zbiar – desviar
Para saber o significado de outras palavras, sugiro a consulta do sítio
http://www.mirandadodouro.com/dicionario/
A quem queira visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira, carregue no “link”:
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
-
Nota Prévia: uma prevenção
Se o/a leitor/a não está familiarizado/a com a Língua Mirandesa, sugiro que, para facilitar a compreensão do texto, o leia a meia-voz. Se, mesmo assim, sentir qualquer dificuldade em compreender o sentido ou descobrir o significado de alguma palavra menos usual ou cuja grafia se afasta mais da portuguesa, não hesite em consultar o Vocabulário que pode encontrar no final do mesmo.
Breves notas sobre a grafia do Mirandês
Em Mirandês, não se pronuncia o som v, que é substituído pelo da letra b; usualmente, o prefixo des é substituído, consoante os casos, por ç ou z no início da palavra; para não se confundir com a contração da preposição a com o artigo definido o, que, em Mirandês, se escreve e lê al, o artigo definido o escreve-se l, mas lê-se também al; salvo raras exceções, os ditongos nasais ão e õe escrevem-se an e on; o m final das palavras portuguesas é, no Mirandês, substituído pela letra n; geralmente, o l inicial das palavras é substituído pelo dígrafo lh; já o dígrafo ch, em Mirandês, lê-se sempre tch; talvez por, inicialmente, ser apenas uma língua falada, o Mirandês tende a contrair os pronomes, artigos, preposições e as conjunções com as palavras seguintes, quando estas são iniciadas por vogal.
Antroduçon
Antes d’ampeçar, tengo que cunfessar i de, cun toda la propiadade, bos dezir ũa cousa: cuontar ũa stória destas ye capaç de dar pulas barbas a un home.
Questuma-se dezir que todos ls caminos ban a dar a Roma. Mas, nun será perciso, nin dará muito jeito, passar pula China i, inda menos, pula Lhuna, para, an Angueira, ir de Sante Cristo al Cachon, a la Eigreija i als Puntones. Assi i todo, indo uns por un lhado i outros por outro, nun fui mesmo nada fácele amanhar las cousas de maneira que, nas andanças de la rapaziada pulas rues d’Angueira nũa nuite de berano, ls personaiges – purmeiro, trés tagalhos de moços, antes de, ne l final, s’ajuntar todo l ganado – nun díssen pori de caras uns culs outros.
Tengo inda de bos prebenir de que ls personaiges, ls sous ditos i feitos i alguns pormenores – l tiempo, l lhugar i las falas – puoden nun star tal i qual cumo rialmente se passórun antre las pessonas que coincimos ou inda coincemos. Spero qu’estas nun me lhieben a mal esta lhibardade que tomo.
Bamos, aton, a la cuonta, que ye cumo quien diç, a saber quales éran las lhobadas de la rapaziada d’Angueira d’antigamente, que ye l que amporta.
Ne ls anhos cinquenta i sessenta de l seclo passado, tal cumo ne ls outros pobos bezinos, tamien an Angueira cada lhabrador cultibaba todo l que la tierra daba i qu’el percisaba pa sustentar la família i l sou ganado: trigo, centeno, ferranha, cebada i milho, pa las pessonas de casa i l sou ganado; patatas, cebolhas, alhos, freijones, garbanços, chícharos i antremoços pa l cunsumo de casa; pumientos, tomatos i alfaces pa fazer ũa selada pa l almuorço ou pa la janta ou pa la cena de la gente de casa; maçanas, peras, brunhos, melones, balancias i ubas, pa la subremesa i, ne l causo de las ubas, pa fazer tamien ũa ou dues pipas de bino; berças, bóbidas, rabas, nabos i nabiças p’aquemodar la cria i pa cebar un ou dous cochinos pa la matáncia; criaçon de bitelos, canhonos, chibos i burrancos pa ls bender na feira i fazer un denheirico pa cumprar roupa, çapatos, cacharros i outras cousas que fazien falta an casa. Habie inda que criar i tratar de las pitas, parros, patos i perus i cebar ls cochinos, qu’éran pa cunsumo de casa i stában a cargo de las ties.
Nesse tiempo, inda mais q’hoije, habie que cuidar bien de ls animales, pus, pa lhá de sustento, éran tamien cumo que la cuntinaçon de la família de cada un. Ye q’l home i la sue tie, sous filhos i filhas, ũa ou dues juntas de bacas ou ũa pareilha de burros ou de machos ou mulas, un ou dous cochinos, l sou ganado ou cabrada i las pitas formában tamien ũa ounidade de porduçon.
Ls melones i las balancias éran pa, ne l berano, cada un se refrescar un cachico i pa la subremesa de la família. Cumo, al cuntrairo de l q’hoije acuntece i se bei por ende i por donde calha, nada se çperdiçaba, nesse tiempo, todo mundo aporbeitaba las cascas i ls restros pa ls botar als cochinos ou a las pitas. Ora dezi-me alhá: haberá, pori, melhor reciclaige qu’esta?!
Ne l més de maio, toca, anton, a par doutras cousas, a sembrar tamien ũas carunhas de melones i de balancias – adonde sembraba melones, toda la gente sembraba tamien algũas balancias – nas huortas de la Eigreija, de l Cachon, de la Çanca, de la Salina, de la Mediana i de la Faceira, qu’éran las de mais buona culidade i mais cerca de l pobo. Cuidában, assi, eibitar que, pul meio de l berano, qualquiera lafrau fusse als sous melones i balancias pa les tirar ls melhores que stubíssen maduros i prontos pa se quemer.
Habie, anton, que ls guardar bien guardados, arriba de todo a la nuite, l qu’era ũa cunsumiçon pa ls moços de casa.
Claro q’habie tamien quien, cumo l tiu Zé Luís Pero, pensando doutra maneira, sembrasse las sues balancias bien loinje de la poboaçon, na baixa de la sue tierra de Belharino. Quien ye que se botarie alhá, da-peto i tan loinje, pa tirar dues ou trés balancias? Yá ls melones questumaba sembrá-los na huorta de la Salina, atrás de la casa i junto a las outras huortas de la cortina de ls Quintanilhas, i tamien nun de ls huortos de la sue cortina al redor de casa.
Mas, cumoquiera, cuidareis i direis bós: “Bá!… a ber se te abias i deixas de star par’ende a anredar! Deixa-te dessas cousas, home! Por este andar, nunca mais te çpachas, carai! Quando ye que ampeças cula cuonta?”
Pus oulhai que, falando cun toda la propiadade, bos fugiu la boca pa la berdade! Pus anredar nun será tamien tratar de l anredo? Ora, dezi-me alhá: sabeis dalgũa cuonta que nun tenga anredo? I, inda mais, haberá, pori, anredo sin cuntesto? Assi i todo, cumoquiera, téngades un cachico de rezon. Bamos, aton, a eilha.
Las huortas alredor i ne l pobo
Abaixando anté la ribeira, l camino de ls Puntones aparta la Mediana, a la squierda, de la Faceira, a la dreita. A meio i a la dreita deste camino, ampeça l que dá pa la Faceira. Antre estes dous caminos i aquel que, pula marge dreita, acumpanha un cachico la ribeira, queda la huorta de ls Puntones de l tiu Cereijas i de la tie Mar’Inácia Fresca. Ne l lhado de la Mediana i al fondo, apegada al camino de la marge dreita de la ribeira, la huorta stá cercada por ũa parede mi alta. Yá la parede de l cimo, que acumpanha l camino que dá pa la Faceira, ye bien mais baixica. Pa lhá de la huorta de l tiu Zé Quinteiro al fondo de l Prado i na Ribeira de Baixo, la de l tiu Morais i la de ls Turieles an Terroso, la de l senhor Correia na Cabada, la de l senhor Joan Capador antre la Faceira i l fondo de l Nabalho, i las de la tie Bubiana Pera, de l tiu Aran Steba, de l tiu Zilro i de l tiu Floréncio todas na Faceira, esta huorta de l tiu Cereijas era de las maiores q’habie al redor de la poboaçon i ne l termo d’Angueira.
L camino de ls Puntones aparta la Mediana, a la squierda, de la Faceira, a la dreita. Antre este i l camino q'aparta pa la dreita, ampeça la huorta de l tiu Cereijas que bai anté als Puntones (2016).Cerca de l Sagrado, pul lhado de riba de l semitério i de la barranca a la squierda de la strada que dá pa Caçareilhos, pa lhá de la huorta de la tie Beatriç Guerrilha, tamien l senhor Zé da Moca tenie la sue huorta de la Eigreija. Acumpanhando la rue de ls Burmelheiros, iba anté la caleija antre la parede de l cimo de la huorta i l lhado de baixo de la casa de la tie Beatriç Guerrilha i que dá pa la casa de bibir de tiu Antonho Carai, de l senhor Dioniç i de l senhor Zé da Moca.
Nas marges de l ribeiro de l Balhe, l senhor Joan Capador, pa lhá de la lhameira, na marge squierda, al lhado de la moaige i al cimo de la huorta, na marge dreita de l ribeiro, tenie inda l sou huorto de l Cachon. Riente a la rue, queda al fondo de la barreira antre las casas de la tie Blisanda Caneda i de l tiu Zilro i tan cerca de la casa de ls Capadores que se bei de las sues jinelas.
Huorto de l senhor Joan Capador ne l CachonLa huorta de l tiu Cereijas ne ls Puntones i la de la Eigreija de l senhor Zé da Moca tenien cada ũa sou poço adonde manaba bien auga, que, cul ciguonho i un baldo ou c’un motor de rega i la mangueira, la tirában i les daba pa regar la huorta toda.
Tanto tiu Cereijas cumo l senhor Zé da Moca nestas sues nesta sues huortas questumában poner patatas i, al redor de l poço, pa lhá de ponéren sou retalho de cebolhas, alhos, pumientos i alfaces, sembrában tamien tomatos i freijones. Mesmo nun tenendo poço ne l sou huorto de l Cachon, tamienl senhor Joan Capador questumaba poner i sembrar ls mesmos pordutos. Todos ls anhos ls trés nun se squecien inda de sembrar sou cachico de melones i balancias.
La rapaziada d’Angueira
Cumo será fácele d’eimaginar i stá bien de ber, la rapaziada d’Angueira, cumo ye próprio de la mocidade, gustaba bien de la ramboiada. Anton alguns éran mesmo danhados par’armar las sues lafrauzadas. Mas, se calha cumo la doutros pobos, mais que por bardinaige, era mesmo por pándega.
De berano, pula tardica, era questume ls moços d’Angueira ajuntáren-se, uns, arrimados a la parede de l lhado de baixo de la casa de l tiu Aran Steba ou de l fondo de la frauga de l tiu Ferreiro i outros ne l lhado cuntrairo de la rue, ne l paredon de riba de ls huortos de l Pilo, eilhi, mesmo a meio camino antre la taberna de l tiu Morais i la de l tiu Cereijas.
Apuis de cenáren, yá pul sereno, nuite adrento i anté mesmo yá de madrugada, questumában tamien s’ajuntar, mas na parede de baixo de la capielha de Sante Cristo. Claro qu’éran solo ls moços. Ye que, pa nin falar de las moças, ls garotos nun tenien outorizaçon de sous pais pa salir de la casa a la nuite. Assi, qual serie l garoto que tenerie coraige pa se poner a andar de casa? Ye que, se sous pais les çcubríssen la marosca, assujeitában-se a lhebar ũa çurra. Para mais, nin ls moços stában pa les dar cunfiança nin outorizar a andar eilhi a la buolta deilhes anté altas horas. Ye que niun staba pa ls aturar nin pa les deixar quedar eilhi a scuitar ou a antrometer-se nas sues cumbersas.
Éran outros tiempos, cumo, tamien por isto, se bei.
I quien era la mocidade d’Angueira desse tiempo? Pus éran, nada mais nada menos, ls rapazes i las moças que, se fúren bibos, teneran, hoije, cerca d’uitenta anhos ou passaran mesmo deilhes.
Na mocidade – tanto antre ls rapazes cumo antre las moças –, tenendo an cunta la sue família, cumo s’acupában, l que fazien i bestien i inda la lhéngua que falában, habie anton neste ganado trés tagalhos çfrentes: ls aldeanos/as, ou seia, ls filhos/as de ls lhabradores que, por algũa rezon – nun haber denheiro pa les pagar ls studos i la hospedaige, por percisar de l’ajuda deilhes/as na lhaboura ou inda por nun dáren pa la letra –, sous pais, nun les/las mandando pa l liceu, pa l coleijo, pa la scola andustrial ou mesmo anté pa l seminairo, ponien-los a studar outras cousas mais práticas. Daprendien a lhabrar cula charrua ou cul arado atrás de las bacas i de las béstias, a tratar de las canhonas, a pegar na gadanha i na fouce, a arrincar touça cul çadon, a scabar culas guinchas, la patarra i l çacho. Era l ansino porfissional que, nesse tiempo, habie çtinado a estes moços/as; ls/las fidalgos/as ou studantes/as, ls/las que, apuis de fazéren la quarta classe na scola purmaira, sous pais ponien a studar an Bergáncia, Miranda ou mesmo noutras cidades i bilas inda mais çtantes; habie inda outro tagalho, que, nun sendo nin carne nin peixe, era l daqueilhes/as que, nun stando a studar, tenien algun/ũa armano/a qu’era studante/a i inda ls que yá stában ampregados nũa bila ou cidade i que questumábam acumpanhar culs studantes. Se ls de l purmeiro tagalho falában Mirandés, ls de ls outros dous falában grabe, que ye cumo quien diç, Pertués.
Antes de cuntinarmos, cumbenirá inda sclarecer que, mais que subre la mocidade, stou, arriba de todo, a screbir subre la rapaziada. I sabeis porquei? Pus bede anton. Cuidais que, nesse tiempo, algũa moça s’atreberie pori a salir de casa a la nuite, i inda para mais cun rapazes? Nin mesmo las mais afoutas cumo aqueilha moça solteira – bá, mais tie que moça! – tan bien dotada d’abono de família que parcie mesmo que ls pulmones le saltában de l xambre para fuora i, claro stá, todo l restro al cunsante! Pus nun ye q’un die, un home casado, franzino i ruinico, mas cun fama d’atiradiço, nũa caleija, a la antrada dun curral de l meio de l pobo, se metiu cu’eilha!…
Antolhado puls muntones, la frida i inda outros dotes deilha, nun será defícel d’eimaginar qual serie l’eideia del. Nun sei l que le tenerá dito ou feito a la moça, mas cousa buona cumoquiera nun tenerá sido. Çcunfio que, cuidando qu’eilha andarie cun fame i cumo a el nun le faltaba buntade de quemer, se tenerá atirado a eilha, pa l’ampalpar ou quien sabe s’anté mesmo pa le spetar la subela ne l cabedal deilha. Mas, nun fazendo justícia a l’alcunha, pus, ambora buona pessona, nun serie ningũa santa, para azar del, eilha nun stubo puls ajustes. Pus oulhai bós: el franzinico que nin un brime i eilha ancuorpada i rija que nin un carrasco… Pa lhá disso i de i bien abonada de chichas, era de las tesas i de pelo na benta, se calha, anté mais qu’el. Assi, l’home só podie salir-se mal. Bai, aton, eilha, toda anrezinada, robendo i trincando ls dientes, pega i agarra nel pul cinto na traseira de las calças i, dando-le ũa rebirabuolta ne l aire, mete i aperta la cabeça del antre ls zinolhos deilha.
Cumo falaba grabe, diç-le eilha anton:
– Anda cá, seu cara/#*! Olha que eu não os tenho!… Mas tenho o sítio deles!…
I que sítio nun serie aquel, l deilha!…
Se stubíssemos a falar dũa canhona i dun çquilador, poderiemos tamien nós dezir que l’home, cuidando qu’iba a çquilá-la, desta beç, quien saliu çquilado fui el. I fui mesmo remédio santo. Cuidais que mais algũa beç el s’atrebiu, pori, a repetir la façanha de se meter cu’eilha?! Cumoquiera!…
Mas, tornando, anton, a la cuonta i a la rapaziada – que ningũa moça stubo ambolbida ne ls eipisódios que bos bou a cuontar –, la maior parte de ls rapazes mais bielhos desse tiempo, qu’andában antre 16 i 25 anos d’eidade[1], arriba de todo, fazien bida de lhabrador i, oumenos alguns deilhes, acupában-se inda tamien de pastor, cabreiro, andar a la jeira ou ne ls oufícios de carpinteiro, pedreiro, ferreiro, canteiro ou trolha. Habie inda outros mais nuobos, mas yá cun 14 anhos feitos[2], q’acumpanhában cula rapaziada pus stában yá outorizados, tanto por sous pais cumo puls moços mais bielhos, a partecipar na Machorra, na Pandorcada, noutras borgas i a ir a las troulas de las fiestas de ls pobos bezinos. Mas, mesmo de ls mais bielhos, habie alguns, specialmente ls pastores, que, por bias de les tocar a tener q’andar cul ganado, a la tarde i de nuite, a nun ser nas fiestas, mui ralas éran las bezes que s’ajuntában culs outros.
Cuido que starien yá an Angueira trés famílias de fuora, que, cumo caseiros ou quinteiros, fúrun para Angueira pa la quinta de l tiu Aran Steba, de l senhor Anible Toucino i pa la de l senhor Correia i la dona Laura[3]. Dues dessas famílias afazírun-se tan bien an Angueira q’alhá quedórun a bibir i era mesmo cumo se ls sous filhos alhá tubíssen nacido.
Ls fidalgos desse tiempo, tanto ls rapazes cumo las moças, qu’éran an númaro bien mais pequeinho[4], falában grabe i bestien roupas mais finas. Por andáren a studar, solo nas férias ye que stában por Angueira, adonde un ou outro iba cula cria i ajudaba a regar las huortas.
Habie inda outros moços que, ambora nun studássen, tenien algun/ũa armano/a a studar, ou que stában yá ampregados i a trabalhar nũa bila ou cidade. Tal cumo ls fidalgos, falában grabe i questumában andar un cachico mais bien bestidos i cuidados que ls lhabradores i q’acumpanhában mais culs studantes[5]. Assi i todo, ls que bibien siempre an Angueira nun se çafában de, tal cumo ls outros aldeanos, trabalhar tamien na lhaboura.
Hoije, la maior parte de ls rapazes i moças desse tiempo nun stan an Angueira: uns por bias de, hai yá bien anhos, tenéren eimigrado pa l Brasil, outros pa países de l’Ouropa, inda outros por tenéren ido a trabalhar i a bibir noutras tierras de Pertual i, zafertunadamente, alguns deilhes por yá mos tenéren deixado para siempre.
Mas, ponendo de lhado cousas tristes, bamos, mas ye, a ber se, cumo se questuma dezir, sou capaç de dar cunta de l recado, que ye cumo quien diç, de cuontar l que la maior parte desses moços, nun die, pul final de tarde i a la nuite, stubírun a tratar i a cumbinar antre eilhes i la lafrauzada que, na madrugada a seguir, habien de se botar a fazer.
Guardar ls melones na chorça
Era un anho de muitos i mi buonos melones i balancias. Cumo todos ls anhos questumában fazer, Zé Alberto Cereijas i Ourlando Moca yá tenien armado las sues chorças, todas mi bien amanhadas cun galhos de amineiro, pa cada qual passar la nuite na sue huorta a guardar ls sous melones i balancias: Zé Alberto, ne l cimo de la huorta de ls Puntones; i Ourlando, a meio de la huorta de la Eigreija. Ambora nun percisasse de fazer chorça, pus bondaba-le ũa mantica pa se tapar i porteger de l reciu de l ribeiro de l Balhe i de la ribeira, tamien a Eilias Capador le tocaba passar las nuites ne l huorto de l Cachon a guardar ls sous melones. Ne l purmeiro sábado d’agosto de l final de ls anhos cinquenta de l seclo passado, subre la tardica, l tiempo staba seco i mui caliente. Cumo era questume, Cándido Caseto, Zé Agusto Stopas, Norberto i Eilias Sidório, Norberto i Guilherme Crespo, Zé Luís Charruco, Antonho i Manuel Perdigon, Antonho i Beríssimo Manulon, Agusto i Eibangelista Lhobo, Antonho, Zé Luís i Lázaro Jó ajúntan-se, uns por baixo de la forja de l tiu Ferreiro, al lhado de la casa de l tiu Aran, i outros ne l paredon pul lhado de riba de ls huortos de riba de l Pilo; uns assentados i outros de pie; uns a ber las moças a anchir ls cántaros d’auga na fuonte de l Pilo i outros na treta.
La fuonte de l Pilo, adonde, a la tardica, las moças questumában ir anchir sou cántaro d'auga.Era eilhi i, outras bezes, a la nuite, apuis de cenáren, pul lhado de baixo de la capielha de Sante Cristo, que questumában inda cumbinar cumo íban a fazer de las sues ou a armar las sues lafrauzadas.
Passado un cachico, alhá chégan tamien Aran de la tie Sabel Quintanilha, Paulinho, filho de l capitan Bernardino i la dona Marie Rosa Steba, i Sergito, nieto de l padre Lino i de la tie Sabel Caneda, que se séntan un cachico zbiados daqueilhes. Inda antes de l toque de las Trindades, chégan inda Lázaro Chic’Albino i Zé Júlio – chamában-le assi, a un por ser filho de l tiu Chic’Albino i a outro por ser filho de la tie Marie Júlia – que s’arríman i se pónen na cumbersa cu’estes.
Pa star eilhi todo l ganado, só falhaba un tagalhico: ls pastores, que, de berano, andando siempre todos afadigados culs sous ganados, nin tiempo tenien para estas cousas; i Ourlando Moca, Eilias Capador i Zé Alberto Cereijas, que, acupados a guardar ls sous melones i balancias, yá un ror de tiempo nun aparcien por eilhi. Nun bondando isso, ls trés inda andában s’agabar que naide cunseguirie tirar-le ls sous melones i balancias. Por bias disso, la rapaziada andaba mortica i cun toda la gana de les pregar ũa partida.
Ls mocicos mais nuobos, mal ouben las Trindades, nun stantico, báten alas deilhi i se pónen a andar para casa. Bendo que, por suorte, tamien niun daqueilhes trés moços staba eilhi, Cándido Caseto, chamando toda la rapaziada pa l redor del, diç baixico:
– Á rapazes, bamos hoije a apurar mais um cachico, carai?! I se fússemos nesta nuite a pregar outra partida a Zé Alberto Cereijas?! Bamos a tirar-le ls melones i las balancias qu’el stá a guardar na huorta? Ye que, cul lhunar que stá esta nuite!… Inda bos lhembrais d’l que, hai dous ou trés anhos, le fazimos quando el staba todo amouchado a drumir na chorça a guardar ls sous melones i balancias na sue huorta de ls Puntones?
Quaije todos se lhembrában de la partida que, anton, l’habien pregado: uns porque ajudórun a la fiesta i outros porque oubírun cuontar l que le fazírun. Assi i todo, Cándido Caseto lhembrou als mais squecidos:
– A altas horas dũa nuite, you, Zé Agusto Stopas i Antonho Perdigon, passemos pul cimo dessa huorta pa zafiar Zé Alberto a ir cun nós a las peras, a la huorta de l senhor Joan Capador antre l cimo de la Faceira i l fondo de l Nabalho!
Anton, Zé Luís Charruco, que staba eilhi a oubir todo calhadico, mas lhembrando-se bien de la culidade dessas peras, acrecenta:
– Carai, mas que peras saberosas! Éran de las tempranas, mas tan grandes, tan çumarentas i tan docicas que, mesmo sin las porbar, solo de las ber, qualquiera un quedaba lhougo cun auga na boca i antolhado deilhas!
Si, oumenos tenien oubido dezir que, nun rejistindo a la tentaçon, Zé Alberto alhá fui cu’eilhes a las peras de l senhor Joan Capador. Mas, mal acabara de se porparar pa se botar a eilhas, ampeça a oubir qualquira cousa a fungá-le subre la cabeça. Éran Eilias Capador i Zé Luís Charruco que, cumo quedara cumbinado, de meia barreira de la lhadeira, ampeçórun apedreá-lo. Assi, Zé Alberto, que nin sequiera tubo tiempo pa les tocar, nin las porbou. Mas l pior inda el staba para ber. Lhougo a seguir, tornou pa la sue huorta, i ye anton que se dou de cunta de que ls sous melhores melones i balancias tenien lhebado sumício.
Nun sendo moço de se quedar atrás de ls outros, Lázaro Chic’Albino, cheirando-le que, nessa nuite, tamien Eilias Capador i Ourlando Moca starien a guardar ls sous melones ne l huorto de l Cachon i na huorta de la Eigreija, bira-se pa Zé Júlio, Aran, Paulino i Sergito i pregunta-les:
– Carai, vamos também nós aproveitar para fazermos o mesmo ao Eilias e ao Orlando?
Cumo morticos por isso stában tamien eilhes, Zé Júlio, Aran, Paulino i Sergito acénan que si cula cabeça.
Bai, aton, Cándido Caseto diç pa la rapaziada toda qu’eilhi stá:
– Bai a ser esta nuite que bamos aton pregar ũa partida parcida cu’esta a todos trés.
Mas, cumo yá era tarde i sous pais i armanos starien fartos de les sperar pa cenáren, de seguida, todos scápan para casa. Apuis de cenáren, todos eilhes tórnan pa l lhargo de Sante Cristo. Toca, anton, a acertar cumo irien a fazer. Trátan assi d’amanhar maneira de ls anganhar i, sin niun deilhes çcunfiar, les tirar ls melones i las balancias que starien a guardar. I, inda melhor, será poner cada un a tirá-los a un de ls outros.
La capielha de Sante Cristo, adonde, a la nuite, s'ajuntaba la rapaziada.Cumbínun, anton, fazer trés pareilhas: ũa – Cándido Caseto i Zé Agusto Stopas – para ir a la huorta de ls Puntones a zafiar Zé Alberto Cereijas pa les acumpanhar a tirar ls melones d’Eilias Capador; outra – Zé Júlio i Paulinho – para ir a la huorta de la Eigreija a zafiar Ourlando pa les acumpanhar a tirar las balancias de Zé Alberto; i la outra – Lázaro Chic’Albino i Aran de la tie Sabel Quintanilha – para ir al huorto de Cachon cumbidar Eilias pa les acumpanhar a tirar ls melones d’Ourlando.
Cheirando-le que, soutordie, de madrugada, Zé Alberto, Ourlando i Eilias starien yá a drumir todos çcansadicos cada qual na sue huorta, cumbínun que, passante meia nuite, cada pareilha irá a sue huorta. Antre todos, acértan inda que la melhor maneira de fazer cada un deilhes salir de sue huorta serie cumbenci-lo a ir a la huorta doutro a tirá-le ls melones ou balancias, indo, apuis de cada un salir, outra pareilha por trás a tirá-le ls sous. Nun fusse, pori, algũa pareilha dar de caras c’ũa de las outras, inda cumbínan l camino a seguir por cada ũa deilhas.
Toca, anton, a acertáren antre todos cumo irien a fazer la cousa.
Purmeiro, Cándido Caseto i Zé Agusto Stopas, pul camino de la Mediana, irien anté la huorta de ls Puntones zafiar Zé Alberto para ir cu’eilhes al huorto d’Eilias; de seguida, Zé Júlio i Paulinho irien, pul Pilo, cumbidar Ourlando pa les acumpanhar a la huorta de Zé Alberto; un cachico apuis, Lázaro i Aran irien, pula Salina, cumbencir Eilias a ir cu’eilhes a la huorta d’Ourlando.
Ls outros rapazes quedarien scundidos por trás de la capielha de Sante Cristo i, mal oubíssen Cándido Caseto, Zé Agusto Stopas i Zé Albero Cereijas a passar por eilhi, irien, sin fazéren rugido, pa la lhameira de l senhor cabo Xabier ne ls Puntones.
Mal serie que qualquiera un deilhes çcunfiasse i nun fusse, pori, na fita d’ir als melones ou a las balancias dun de ls outros dous. Assi i todo, alertou-se que cada pareilha, pa lhá de nun fazer rugido, tenie que dar a la pierna. Anton, se todo se passasse cumo cumbinado, las trés pareilhas nun s’ancuntrarien na huorta nin se cruzarien pul camino.
I nun habie niun porblema por ser de nuite qu’irien a fazer estas lhobadas. Que, pa lhá de l lhunar que staba, ye pul cheiro que se sabe s’un melon stá maduro i pronto a quemer. I, se nun dir pa saber pul oudor, bondará puxar un cachico pul melon. I, se stubir maduro, nin perciso será fazer grande fuorça pa l struncar pus, facelemente, se soltará de l pinzon de la meloneira. Yá culas balancias ye çfrente. Por ser de nuite i nun dar pa las capar, ye pul toque que se sabe se yá stan maduras. Bonda, anton, dá-le un toque cul dedo i scuitar. I, cumo todo mundo sabe, de nuite, qualquiera rugido s’oube bien melhor.
Apuis de, cumo cumbinado, cada pareilha ir a la huorta que le staba çtinada, todas trés irien a dar a la lhameira de l cabo Xabier, al cimo de l poço de ls Puntones, adonde, scundida por trás de ls choupos i a la spera deilhes, yá starie l restro de la rapaziada. Solo apuis, ye qu’estes darien seinha, mas fingindo que, tamien eilhes, tenien acabado de chegar eilhi. Ende, todos s’ajuntarien pa, de pronto, ampeçando a regalar-se cula quemezaima, se botáren a reciclar ls melones i las balancias.
Todo bien porparado, bamos, anton, a ber cumo ye que se passórun las cousas…
Era yá soutordie, deimingo, de madrugada. Las tabernas yá tenien ancerrado i mesmo ls borrachos yá starien na cama, an casa ou ne l palheiro, a curar la borracheira. Las pareilhas pónen-se a andar, seguindo cada qual pul camino i fazendo cumo quedara cumbinado.
La pareilha de Cándido Caseto i Zé Agusto Stopas ye la purmeira a botar-se a camino de la huorta de l tiu Cereijas. Salindo de la capielha, pássan por antre la barranca de la huorta de l tiu Aran i la casa de l tiu Morais i la tie Bexela, seguindo porriba de l tiu Mingones i de la de l tiu Joan Piçarra i la tie Regina Sicha i antre l cimo de las huortas de la Mediana i l fondo de la Beiga de l Casal, anté meio de l camino de ls Puntones, ban a dar al cimo de la huorta, donde ouben Zé Alberto a ressonar na sue chorça.
Aton, pul lhado de riba i de fuora de la huorta, adonde l camino aparta pa la Faceira, de la canhiça, Cándido ampeça a chamar:
– Á, Zé Alberto, Zé Alberto!…
Meio stremunhado, mas recoincendo aqueilha boç, respunde-le el:
– Carai, staba you a drumir tan bien! Mas qu’ye que tu quieres, Caseto? L q’andas por eiqui a fazer a estas horas?!
– Sabes, Zé Alberto, you i Zé Agusto Stopas, que stá eiqui cumigo, oubimos dezir qu’esta nuite bírun Eilias Capador ir a drumir a casa. Çcunfiamos que naide stará a guardar ls sous melones ne l huorto de l Cachon. Aton, lhembremos-mos de passar por eiqui para ber se quieres benir cun nós anté lhá pa le tirarmos i anchirmos esta saca de melones…
Nun sendo capaç de rejistir al zafio, Zé Alberto respunde-le de pronto:
– Mas teneis algũa dúbida?! Bien sabeis que quiero, carai! Iba you alhá perder ũa cousa dessas! Bamos aton a isso!
Por sue beç, Zé Júlio i Paulinho, abaixan por antre l houorto de l Marineiro i la casa de l tiu Sora i de la porsora Arnestina pa l chafariç de l Pilo i síguen pula rue que rodeia las huortas de l Pilo, caras a la eigreija. Antes de chegáren a la huorta de la tie Marie Santa, bíran a la squierda i, passando antre la barranca de ls huortos de Saiago i la casa de l senhor Anible Toucino i de la dona Anfáncia Cachona, cuntínun pul lhado de la casa de l tiu Plilhas i de la tie Blisanda Coira. Chegando a la rue de ls Burmelheiros, abaixan por antre las casas de l senhor Dioniç, de l tiu Antonho Carai i la de l tiu Raposo i ban a dar al meio antre la huorta de la tie Nabarra, que queda a la dreita, i la huorta de l senhor Zé da Moca, a la squierda de la mesma rue.
Casa de l senhor Anible Toucino i la dona Anfáncia Cachona apuis de recuperada pul sou filho Anible i la tie del, la arquiteta Bera.De la parede de la huorta de la tie Sabel Nabarra i birado pa la barranca de la huorta de l senhor Zé da Moca, Zé Júlio pon-se, anton, a chamar baixico:
– Orlando… Orlando!…
Cumoquiera inda a coçar ls uolhos, pregunta-le el:
– És tu, Zé Júlio?
– Claro que sou eu!… Quem querias que fosse?! Alguma moça, não?!
– E o que queres, Zé, para vires aqui e acordar-me a esta hora?
– Olha, ouvi dizer que esta noite viram o Zé Alberto Cereijas sair da horta dos Pontões para ir dormir a casa. Como não está lá ninguém a guardá-la, lembrámo-nos de passar por aqui para ver se queres vir comigo e com o Paulinho aos melões e às melancias do Cereijas…
– Bem sabes que quero, caramba! Ia lá eu perder uma coisa dessas! Vamos lá a isso!
Por último, Lázaro i Aran, de la capielha, abaixan pa la Salina. Chegando a la casa de l tiu Lagartinhas i la tie Pureza, bíran a la squierda i, passando pul lhado de riba de las casas de la tie Marie Fona i de l tiu Zilro, ban a dar al huorto de ls Capadores ne l Cachon, adonde Eilias stá a drumir todo çcansado.
Arrimados a la parede i tan baixico que mal s’oube, Lázaro ampeça a chamar:
– Elias… Elias!…
Inda meio drumenhuoco, Eilias pregunta:
– Quem é que está aí a chamar por mim?
I respunde-le Lázaro:
– Não vês que sou eu, caramba! Quem é que querias que fosse?! E sabes o que viemos aqui a fazer, Elias? É que ouvimos dizer que esta noite o Orlando foi a dormir a casa. Assim, desconfiamos que não estará lá ninguém a guardar os seus melões. Então, lembrámo-nos de passar por aqui para ver se queres vir comigo e com o Arão à horta da Igreja tirar-lhe os melões…
– Claro que quero! Vamos a isso, caramba!
I, deilhi, seguindo porriba de la moaige i por antre la fuonte de la Eigreija i la huorta de la tie Marie Santa, la casa de l senhor Anible Toucino i la dona Anfáncia i la de la tie Zilrica i apuis de la de l tiu Plilhas i la tie Blisanda Coira, birando para baixo de Saiago pula rue de ls Burmelheiros, pássan riente a la parede de las casas de morar i alhá ban eilhes anté la caleija que, de la casa de la tie Beatriç Guerrilha, dá pa la de l senhor Zé da Moca. Cumo cumbinado, Zé Júlio, Paulinho i Ourlando tenien yá seguido a camino de ls Puntones: passando por antre la casa de la tie Sabel Nabarra i la eigreija, la casa de l tiu Eimílio Quintanilha, la de l tiu Américo Furon i la huorta de l tiu Floréncio, bíran pa l fondo de l Cachón; apuis, pula puonte de l ribeiro de l Balhe i por antre ls huortos i las casas de l tiu Chetas i de l tiu Moisés Bitorino, pul fondo de las huortas de la Salina i de la Mediana i chubindo anté al meio de l camino de ls Puntones, ban a dar al cimo de la huorta de l tiu Cereijas.
Bista de l Cachon. A la dreita de l ampedreado deste lhargo, antre la eigreija i l ribeiro de l Cachon, era dantes la fuonte de la Eigreija.De la canhiça, a la antrada de la huorta, Zé Júlio chama por Zé Alberto. Naide le respundendo, queda cula certeza de qu’el yá alhá nun stá. Aton, cun todo l cuidado, pa nun la sbarrulhar, sáltan porriba de la parede. Bótan-se, anton, a trates als melones i a las balancias i, sculhindo ls maiores i mais maduros, toca a anchir la saca que Zé Júlio lhieba cu’el.
Apuis, pónen-se a camino i, tornando para trás, nun stantico, chégan al cimo de l poço de ls Puntones.
Inda mal aqueilhes trés tenien acabado de salir de la huorta de Ourlando, que nin sequiera tenerien tiempo d’haber chegado a la Salina, yá alhá stan Lázaro, Aran i Eilias cerca de l canhiço de la huorta. Anton, pónen-se a la scuita, spréitan pa la huorta i parece-les que naide stá na chorça. Assi i todo, inda cháman por Ourlando. Cumo naide les respunde, pássan l canhiço i bótan-se a trates als melones. Toca, anton, a anchir bien la saca que Lázaro lhieba cu’el.
Apuis, síguen pul camino que, de l semitério, passando antre la casa i la cortina de casa de l tiu Faquito i la lhameira de l tiu Floréncio, bai a dar a la puonte de la Çanca; pássan, apuis, antre las huortas, l huorto de l tiu Chetas i la casa de l tiu Moisés Bitorino i, pul fondo de las huortas de la Salina i de la Mediana, síguen pul camino caras als Puntones.
Tamien Cándido, Zé Agusto i Zé Alberto, de la huorta deste, síguen pul camino antre l cimo de la Mediana i al fondo de Beiga del Casal, anté la capielha de Sante Cristo, adonde bíran caras a la Salina; pássan antre las casas de l tiu Zé Quinteiro i la de l tiu Morais, de la dona Palmirinha i la de la dona Maria Rosa Steba; birando a la squierda, por antre la casa de l tiu Chic’Albino i las de la tie Marie Santa i de l tiu Armandico; apuis de passáren antre las casas de la dona Laura i de l senhor Joan Capador, bíran a la dreita i, por trás de la casa de la tie Blisanda Caneda i pula frente de l curral de l tiu Caçuolo, ban a dar a la parte de riba de l huorto de ls Capadores. De la parede de fuora, Zé Agusto Stopas ampeça a chamar baixico por Eilias, mas naide le respunde. Anton, abre l canhiço i éntran todos pa l huorto. Prestes a botáren-se a trates als melones, ampéçan a oubir un rugido que parece benir de l cimo de la barreira antre las casas de ls Capadores i de la tie Blisanda Caneda. I, todos calhadicos, pónen-se a la scuita. L raio de l rugido ye cada beç maior. Cándido Caseto, bendo ls outros moços todos acagatados, diç-les baixico:
– Bamos-mos a scunder! Benie para eiqui i arrimai-bos a la squina de la parede. Assi, naide mos bei nin dá por nós!
Passado un cachico, béien, pul búltio, que, afinal, ye Antonho Canhono, que, benindo a malas horas de la taberna de l tiu Morais i la tie Bexela i tenendo-se anganhado ne l camino, an beç de tornar para casa, se metiu pula caleija de Sante Cristo abaixo. Apuis de passar pula casa de l senhor Antonho Sora i la dona Arnestina i antre las casas de l tiu Luís Quintanilha i de l tiu Eibaristico i la de la tie Tona, tenie ido a dar a la casa de l tiu Canhuotico i la tie Justina Albardeira. Birando, aton, caras l Cachon, i, passando antre la casa de l tiu Massimino i las de l tiu Manuel Júlio, de l tiu Rifeiro i la de la dona Laura, cuntinou a dreito pa la rue antre la casa de la tie Blisanda Caneda i la de ls Capadores.
Al abaixar, atalhando pula barreira, antropeça nun xeixo i dá un trambolhon que, pa lhá del, fai rebolar tamien algũas piedras barreira abaixo. A muito custo, alhá se pon a pie i, passando antre l huorto i la casa de l tiu Zilro, bai caras a la puonte de la Çanca. Cumo era questume del i ye fácele d’eimaginar, debie star cuns copos a mais… Tantos que nin el saberie l que starie i irie, eilhi i aqueilha hora, a fazer.
Antonho Canhono era yá antradote, bien mais bielho que qualquiera un deilhes, i un home mui pándego. Cuontaba-se q’ũa beç, un rapaç inda nuobo le chamou tiu Antonho. Bai, anton, bira-se para el i diç-le: “Menino Antoninho, se num t’importas! A ti, num te faz diferença e a mim dá-me jeito!…” Apuis d’Antonho Canhono passar, yá mais çcansados, toca, aton, a anchir, culs melhores melones q’ancóntran, la saca que Cándido Caseto lhieba cu’el. De seguida, pula Salina i, passando cerca de la casa de ls Toucinos, pula casa i por baixo de la huorta de ls Quintanilhas i pul camino al fondo de las huortas de la Mediana, ban caras als Puntones.
Salina: l curral i la frontarie (toda la de branco) de la casa de ls QuintanilhasQuaije a la mesma hora i d’eigual maneira, l que se passa nũa de las huortas stá tamien a passar-se nas outras dues. Solo las pessonas i ls sítios ye que demúdan.
Cumo quedara cumbinado antre ls cabecilhas, ls moços de las trés pareilhas, acumpanhados pul anganhado por cada ũa deilhas, ban a dar a la lhameira de l cabo Xabier ne ls Puntones. Ls purmeiros qu’alhá chégan son Zé Júlio, Paulinho i Ourlando; de seguida, Lázaro, Aran i Eilias; i, por último, Cándido Caseto, Zé Agusto Stopas i Zé Alberto Cereijas.
Huortas de l fondo de la Mediana. Alhá al fondo, a la squierda, queda la lhameira de l senhor cabo XabierCunsante ls de las dues últimas pareilhas chégan a la lhameira, dan de caras culs de las outras que yá alhá stán a la spera deilhes i que chegue tamien l restro de la rapaziada. Assi i todo, ningun de ls anganhados stranha nada nin çcunfia de l que stá a passar-se.
Un cachico apuis i fingindo nun saber de nada, chega l maior tagalho deilhes: Antonho Perdigon, Norberto i Eilias Sidório, Agusto i Eibangelista Lhobo, Zé Luís i Moisés Charruco, Norberto i Guilherme Crespo, Antonho, Zé Luís i Lázaro Jó, Mário Canoio, Flisberto Moca i Zé Piçarra, de ls aldeanos; Américo de la tie Sabel Quintanilha i Carlos Xabier, de ls studantes; Abel Guerrilha, Júlio de la tie Marie Júlia, João de la Baca, Zé Morais i Celestino Xabier, de l outro naipe. Pul númaro de moços qu’eilhi stan se bei que, pa fartar tanta tropa – desta beç, a nun ser ls pastores, quaije naide falhou –, tubo que ser mi grande la lafrauzada que, nessa nuite, fazírun als outros trés!…

Antre l fondo de la Mediana i de las Eiricas, l poço de ls Puntones i, a la squierda deste, la lhameira de l sr. cabo Xabier (1995).
Anton, Antonho Perdigon bira-se pa Zé Júlio i pide-le para abrir la sue saca i, sacando la nabalha de l bolso de las calças, ampeça a cortar i a repartir ũas buonas talhadas, purmeiro de balancia i apuis de melon, por todos ls qu’eilhi stan. De seguida, Eilias Sidório bira-se pa Lázaro Chic’Albino i pide-le para abrir la saca del i ampeça tamien a cortar i a çtribuir talhadas de melon por todos eilhi a la buolta. Finalmente, Américo de la tie Sabel Quintanilha piede a Cándido Caseto para abrir la sue i tamien el ampeça a fazer l mesmo.
Uns a trates de las balancias i outros de ls melones, todos naqueilha quemezaina tenien yá apanhado ũa barrigada dũa cousa i doutra. Aton, Ourlando, oulhando de lhado i cun aire de gozo pa Zé Alberto, bira-se pa la rapaziada i diç:
– Mas que melancias e melões!… Tão bons como estes, este ano ainda não tinha provado nenhum!
De l outro lhado, c’ũa risica na boca i oulhando çfarçadamente pa Ourlando, diç tamien Eilias Capador:
– Não há dúvida, tens toda a razão! Então os melões são mesmo uma delícia!
I, inda d’outro, Zé Alberto Cereijas, tamien el c’ũa risica na boca i oulhando de sgueilha par’Eilias Capador, nun cunsigue quedar calhado. Aton, diç el:
– Teneis toda la rezon. Ye mesmo berdade, carai! Mas que balancias i melones tan saberosos! Cumo estes, hai bien tiempo que you nun porbaba niun! Que mos fágan, anton, buono porbeito!
I, antre ls trés, cada qual, nun sabendo de la missa sequiera a metade, muito se rie dun de ls outros dous.
I, cumo nun podie deixar de ser, l restro de la tropa rie-se a buon rir d’eilhes ls trés…
I, de ls aldeanos, Zé Piçarra, que tamien nun era capaç de quedar calhado, diç pa ls outros:
– Carai, nun sei donde benírun, mas isso pouco amporta! Oulhai que tamien you nunca habie quemido balancias i melones assi tan grandes i doces cumo estes!
Mal cunseguindo çfarçar la risa, diç tamien un de ls studantes:
– E eu também não! Melancias e melões tão frescos, sumarentos e doces como estes não são nada fáceis de encontrar!…
I diç inda un de ls outros aldeanos:
– Pus bien passicos alguns tubírun que dar pa todos nós podermos tener este regalo!
– Mas baliu bien la pena, carai! Que balancias i que melones!… Oulhai que tan buonos i assi tan grandes cumo estes nun se dan nin s’ancóntran an qualquiera sítio!
I a ningun daqueilhes trés nin sequiera le passa pula cabeça preguntar-se donde tenerien benido ls melones i las balancias de las outras sacas nin adonde las outras pareilhas tenerien ido a fazer la sue lhobada.
Era yá tan tarde que mal se bie. Indas que nun se tubisse çpuosto, la Lhuna staba yá a scunder-se por trás de l monte de las Eiricas que la tapaba yá quaije toda. Aton aqueilhes bardinos, todos de bandulho bien cheno, pul caminho al fondo de las huortas de la Mediana, tórnan pa l pobo. Al chegáren a la casa de ls Quintanilhas na Salina, apártan-se uns de ls outros i, uns pul Cachon i outros pul Lhargo de Sante Cristo, cada qual bota-se anté sue casa.
Pul camino, Zé Alberto, Eilias i Ourlando, cada un deilhes bota-se de cunta: “stando todos de barriga chena, mal será que qualquiera moço bá a la mie huorta a fazer de la sues!” Assi, nessa nuite ou ne l que restraba deilha, Zé Alberto i Ourlando ban tamien eilhes a drumir çcansadicos an casa i na cama. Assi i todo, nun fusse, pori, sou pai de l que se passou nessa nuite, Eilias bai, mas ye, anroscar-se ne l cobertor i acabar la nuite ne l sou huorto.
Cumoquiera alguns, nesse die, cumo questuma dezir Lázaro Chic’Albino, s’alhebantórun de la cama “ao romper das duas da tarde”. Mas nun fui esse l causo d’Ourlando, nin d’Eilias nin de Zé Alberto. Purmanhana, qu’inda quaije nin se bie, mal Ourlando i Zé Alberto s’alhebántan, ban a regar cada qual la sue huorta. Mal estes dous acában de rega i Eilias Capador sperta, cada qual bota un relhance d’uolhos pul sou melonal. Bendo las meloneiras todas remexidas, dá-se, anton, de cunta de que ls maiores, melhores i mais maduros melones i balancias que tenie na huorta habien zaparcido. Ye que, alhá, nin sequiera un le restra d’amostra. Solo anton percebiu que, por nun se tener aporcatado cumo ye debido, quien tenie rezones de sobra para, na taina dessa nuite, se rir a buon rir, era l restro de la rapaziada.
Mas, berdade seia dita, niun de ls trés lhebou la cousa a mal. Ye que, quando ũa partida ye tan bien armada i pregada cumo esta, qualquiera un de nós, se bien androminado, ye capaç de cair neilha i, anté, scachar-se a rir del mesmo.
Tanto nas lhobadas de ls bichos cumo nas de ls rapazes, ye quaije siempre mais l que uns i outros strágan q’l q’aporbeitan pa quemer. Assi, ye bien maior l danho de ls pastores i de ls duonhos de las cousas do q’l que aqueilhes tíran de porbeito. Claro que, apuis, outros bichos acában por aporbeitar i reciclar ls restros. Nun admira que, nestas cumo noutras cousas, haba siempre bárias, ou, oumenos, dues, maneiras de ber: la de ls lhobos i de ls rapazes; la de ls pastores i de ls duonhos de las cousas. Ye que, nas sues lhobadas, nin siempre ls bichos se salien tan bien cumo nesta d’outros lhobos. A las bezes, éran mesmo ls bichos que tenien que fazer frente a algun pastor, mais aporcatado, que, çcunfiando d’algũa marosca que starien pa l’armar, se porparaba, amanhando maneira de, cula ajuda de sous perros lhobeiros, se prebenir ou se defender de ls ataques de ls lhobos.

Un ganado i l sou perro ne l termo d’Angueira. Retrato tirado pula amiga Fátima Malheiro a quien agradeço por me tener outorizado a publicá-lo.
Pus fui isso mesmo l que, ũa beç, al senhor Joan Capador i, outra beç, al sou bezino de baixo, l tiu Antonho Zilro, les fazírun.
L senhor Joan Capador trazie siempre mui bien amanhado i scabado l sou huorto de l Cachon. Un anho, tenie alhá un melon mi grande i tan guapo que le trazie siempre debaixo d’uolho. Era mesmo l sou melon de stimaçon. Pa que naide le bisse i nun fusse, pori, algun rapaç antolhar-se del, tenie-lo meio tapado cun tierra i debaixo de la meloneira. Ye que andaba çcunfiado de que Lázaro Chic’Albino, que, a las bezes, bie passar por eilhi, andarie cun buntade i serie bien capaç de s’atirar a el. I nun s’anganhaba muito, pus, siempre que passaba por eilhi i bie aquel tan grande i guapo melon, Lázaro botaba-se de cunta de cumo habie de l tirar.
Cada qual ne l sou papel, cumo na stória de l gato i de l rato.
Nun ye q’un die, l senhor Joan Capador, purmanhana, bai al huorto i lhougo bei q’aquel sou melon tenie lhebado sumício! Spierto cumo era, çcunfiou de quien l’habie tirado. Por suorte, nessa manhana, iba el a camino de l Nabalho i calhou mesmo d’ancuntrar a Lázaro Chic’Albino na Canhada. Aton, birando-se para el, pregunta-le:
– Ó Lázaro, vinha mesmo agora a ver um rasto aqui no caminho e a cismar cá comigo que deve ser o teu. Importas-te de me mostrar a sola dos teus sapatos só para ver se me enganei?
– Claro que não, senhor João. Olhe, veja-a à vontade!
Claro que, fino que nin un gato, l senhor Joan Capador querie era saber, pul rastro, se tenie sido Lázaro quien l’habie tirado l sou melon de stimaçon. Mas Lázaro, que, de burro, tamien nada tenie, pa le tirar este melon, lhebou uns çapatos maiores, bielhos i gastos, que pediu amprestados a Joan Santo. Assi, çafou-se i l senhor Joan Capador quedou sin saber quien tenerá sido que le fizo esta lhobada.
Sabendo cumo la rapaziada d’Angueira era danhada para estas cousas i bendo que nun le daba çcanso, tiu Zilro, pa se prebenir, tratou d’amanhar maneira que niun deilhes tubisse coraige de se botar als sous melones. Cumbinou anton c’un de la sue cunfiança pa que cumbencisse outros moços a íren cu’el anté la huorta de la sue cortina apegada al lhameiro de l tiu Floréncio i al camino ne l ampercípio de la Faceira, als melones q’alhá tenie.
Staba el ũa nuite yá na sue chorça i sinte uns moços a chegar a la canhiça de la sue cortina. Assi i todo, inda spera un cachico anté eilhes antráren na huorta. Anton, salta de la chorça, saca de la spingarda i dá dous tiros pa l aire. Bendo la cousa tan mal parada, ls rapazes, delgeiros que nin galgos, bótan-se a fugir cada qual pa sou lhado: uns caras als Puntones, outros a la Mediana i inda outros pa la Faceira.
Eimaginai solo l cagaço que, nessa nuite, nun teneran passado esses moços.
Mas fui remédio santo! Squermentados cumo quedórun, cierto ye que, nesse i mais alguns anhos a seguir, niun quedou cun buntade, nin coraige, nin s’atrebiu a repetir la façanha. Ye que, cumo se sabe i, puls anhos trinta de l seclo passado, yá dezie un político: “O medo guarda a vinha“, neste causo, la huorta ou, dezindo inda melhor, ls melones.
Serbindo-le d’eimenda, durante bien tiempo, mais niun gandulo s’atrebiu a fazer-le qualquiera outra bardinaige. Assi, l tiu Zilro alhá puodo, anton, passar a drumir bien çcansadico todas las nuites na cama, cula sue tie i an sue casa.
NOTAS
[1] Luís Careto, filho de l tiu Joan Brisdo i la tie Sabel Ciega; Daniel, filho de l tiu Joan Mantano i la tie Luisinha; Zé Pandeirelo, filho de l tiu Pandeirelo; Eidoardo, Norberto i Eilias Sidório, filhos de l tiu Sidório i la tie Roja; Manuel Regino, filho de l tiu Chico Regino i la tie Felizarda; Zé Cagado, filho de l tiu Lazarete i la ti’Ana Cagada; Manuel Albinico, filho de l tiu Albinico i la tie Sabel de l Molino; Antonho, Zé Luís i Lázaro Jó, filhos de l tiu Jó i la tie Heilena Pera; Eimílio i Manuel Caldeira, filhos de l tiu Caldeira i la tie Meréncia; Zé Agusto Stopas, filho de l tiu Stopas i la tie Adelina; Cándido Caseto, filho de l tiu Caseto i la tie Marie Rucica; Zé i Antonho Zilro, filhos de l tiu Zilro i la tie Marie de la Cruç; Antonho i Beríssimo Manulon, filhos de l tiu Manuel Zé i la tie Bubiana Guicha; Norberto i Guilherme Crespo, filhos de l tiu Crespo i la tie Josefina; Manuel i Antonho Botelo, filhos de l tiu Botelo i la tie Marie; Antonho i Manuel Perdigon, filhos de l tiu Zé Perdiç i la tie Zulmira Studanta; Agusto i Eibangelista Lhobo, filhos de l tiu Chafin i la tie Marie Cadata; Joan Bicha, filho de l tiu Bicha i la tie Marie; Zé Luís i Moisés Charruco, filhos de l tiu Benjamin Charruco i la tie Sabel Coira; Narciso i Antonho Piléu, filhos de la tie Purpeta; Zé Agustenhico, filho de l tiu Agustenhico i la tie Marie Rosa; Francequisto, filho de tiu Alexandre i la tie Francequita; Flisberto Moca, filho de la tie Marie Moca i de l tiu Mulica; Manuel i Moisés Pitascas, filho de l tiu Zé Pitascas i la ti’Ana Chebica; Zé Alberto Cereijas, filho de l tiu Antonho Cereijas i la tie Mar’Inácia Fresca; Manuel Nabarro, filho de l tiu Nabarro i la tie Sabel Nabarra; Mário Canoio, filho de l tiu Flisberto Canoio i la tie Zulmira Caldeira.
[2] Zé Luís Ché, filho de l tiu Zé Burmeilho i la tie Sabel de l Balhe; Chico de l Burro, filho de la tie Eitelbina; Zé Eimílio Coiro, filho de l tiu Zé Coiro i la tie Zulmira Sicha; Belmiro i Antonho Índio, filhos de l tiu Índio i de la tie Marie Jesé Porrica; Manuel Negro, filho de l tiu Miguel Galharito i la tie Marie Rosa Galharita; Zé Piçarra, filho de l tiu Joan Piçarra i la tie Regina Sicha; Antonho Plilhas, filho de tiu Plilhas i la tie Blisanda Coira; Abel i Ramiro Patuleia, filhos de l tiu Zé Patuleia i la tie Glória Ronda; Jorge Pero, filho de l tiu Zé Luís Pero i la tie Marie Rosa Quintanilha; Antonho Coelhico, filho de l tiu Zé Coelhico i la tie Sabel Fresca.
[3] Zé Tato i Moisés Quinteiro, ls filhos mais bielhos de l tiu Adriano i la tie Marie Quinteira; Toninho Quinteiro, filho de l senhor António i la senhora Alice de Mogadouro. Pa lhá de todos eilhes, hai inda que lhembrar a Joan Nabarro, Mário Tatarelo i Zé Cuco, un qu’era chochico, outro tatarelo i l’outro simprico.
[4] Albino, filho de l senhor Correia i la dona Delaide; Zé i Joan Santo, filhos de l senhor Artúrio i la tie Marie Santa; Antonho Bitorino, filho de l tiu Moisés Bitorino i la tie Fucidade; Luís Caldeira, filho de l tiu Caldeira i la tie Meréncia; Eilias Capador, filho de l senhor Joan Capador i la tie Beatriç; Américo i Aran, filhos de l tiu Moisés Steba i la tie Sabel Quintanilha; Moisés, Carlos i Humberto Xabier, filhos de l senhor cabo Xabier i la ti’Ana Caneda; Ourlando, filho de l senhor Zé da Moca i la tie Eibangelina; Sergito, nieto de l Padre Lino i la tie Marie Caneda; Paulinho, filho de l senhor capitan Bernardino i la dona Marie Rosa Steba; Zé Maria, filho de l tiu Jó i la tie Heilena Pera; i Beriato, filho de l tiu Arnesto Raiano i la senhora Marquinhas.
[5] Lázaro Chic’Albino, filho de l tiu Chic’Albino i la tie Beatriç; Zé Morais, filho de l senhor Morais i la tie Bexela; Celestino Xabier, filho de l senhor cabo Xabier i la ti’Ana Caneda; Joan de la Baca, filho de la tie Marie de la Cruç i de l senhor Dioniç; Manuel Joquin Patuleia, filho de l tiu Zé Patuleia i la tie Glória Ronda; Abel Guerrilha, filho de la tie Beatriç Guerrilha i dun de ls Studantes; Júlio, Zé Júlio i Manuel Champanhica, filhos de la tie Marie Júlia i este último de l guarda Champanha.
Bocabulairo \\ vocabulário
Abiar – despachar \\ acá – cá \\ acagatado – amedrontado \\ acupado – ocupado \\ adrumecer – adormecer \\ aire – ar \\ ajuntar-se – reunir-se, juntar-se \\ al – ao \\ aldeano – aldeão \\ alhá – lá \\ alhebantar – levantar \\ altemoble – automóvel \\ ambergonhar – envergonhar \\ ambriado – investido \\ ambolbido – envolvido \\ amentar – falar em \\ amenudas bezes – frequentemente \\ ampeçar – começar \\ amportar – importar, interessar \\ ampregado – aplicado, investido, empregado \\ an – em \\ ancargo – encargo \\ anchir – encher \\ ancho – largo, amplo \\ ancostar – encostar \\ ancuntrar – encontrar \\ andicar – indicar \\ androminado – enganado \\ andubíssen – (forma do verbo andar) andassem \\ anganhar – enganar \\ anho – ano \\ anredar/o – enredar, gastar tempo inutilmente/enredo \\ antento – intenção, desejo \\ antolhar – desejar, apetecer muito \\ anton – então \\ antropeçar – tropeçar \\ apartado – separado \\ apedrear – apedrejar \\ aporcatar-se – precaver-se \\ aprobacion – aprovação \\ apuis – após, depois \\ apurar – demorar mais um pouco \\ arganeiro – cobiçoso \\ armano – irmão \\ arrebanhar – agarrar, roubar \\ arreculhir – recolher \\ arriba – acima \\ arrimado – encostado \\ arrincar – arrancar \\ assentado – sentado \\ assi i todo – mesmo assim, apesar disso \\ assujeitar-se – sujeitar-se \\ aton – então \\ auga – água \\ bal – (forma do verbo “baler”) vale \\ balancia – melancia \\ bandulho – barriga, pança \\ bardinaige – malandrice \\ baziu – vazio \\ beç – vez \\ benir – vir \\ berça – couve \\ bezino – vizinho \\ bia – causa, via \\ bielho – velho \\ bino – vinho \\ birados par’ende – preocupados com isso, a pensar nisso \\ bóbida – abóbora \\ boíbo – bebido \\ bondar – bastar \\ borga – pândega \\ botar – deitar, lançar \\ brime – vime \\ buolta – volta \\ buntade – vontade \\ çacho – sacho \\ cacho/ico – bocado/ito \\ caçoada – troça \\ çadon – enxadão \\ çafar-se – livrar-se \\ cagaço – susto \\ calhado – calado \\ capaç – capaz \\ çapato – sapato \\ capielha – capela \\ çarandar – cirandar o grão \\ carunha – semente de melão, melancia ou abóbora \\ çcansado/ico – descansado/inho \\ çcoincer – desconhecer \\ çcubrir – descobrir \\ cebar – engordar porcos \\ cena(r) – ceia (cear), jantar \\ çfarçar – disfarçar \\ çfrente – diferente \\ chorça – abrigo de vigilância \\ chubir – subir, ir para cima, montar \\ cochino – porco \\ coincer – conhecer \\ coleijo – colégio\\ coraige – coragem \\ çpachar – despachar \\ çpuosto – posto, disposto \\ çquilar/ado – tosquiar/ado \\ çtante – distante \\ çtinado – destinado \\ çtraído – distraído \\ çtribuir – distribuir \\ cũa – com uma \\ çúcia – corja \\ çuda – açude \\ cu’el – com ele \\ cul/cula – com o/a \\ culidade – qualidade \\ cumbencir – convencer \\ cumbenir/ente – convir/eniente \\ cumoquiera – talvez \\ cun – com \\ cunsante – consoante \\ cunta – conta \\ cuntinaçon – continuação \\ çurra – tareia \\ da-peto – de propósito \\ deilha/es – dela/es \\ del – dele \\ delor – dor \\ demudar – mudar \\ die – dia \\ disse – (forma do verbo dar) desse \\ Dius – Deus \\ dreita – direita \\ drento – dentro \\ drumenhuoco – dorminhoco \\ eiceçon – exceção \\ eiceto – exceto \\ eilhi – ali \\ eimbierno – inverno \\ einútele – inútil \\ eiquenomia – economia \\ el – ele \\ ende – aí \\ falar grabe – falar Português \\ falha – falta, defeito \\ frauga – forja, oficina de ferreiro \\ frida – ferida \\ fungar – zunir \\ fuonte – fonte \\ fuora – fora \\ freijon – feijão \\ fusse na fita – fosse levado na conversa \\ guinchas – enxada de duas pontas própria para terra dura \\ houbo – (forma do verbo “haber”) houve \\ huorta – horta \\ inda – ainda \\ l/la – o/a \\ lafrau – safardana, patife \\ lhaboura – lavoura, agricultura \\ lhabrador – lavrador, agricultor \\ lhata/ica – horta/horta pequena, lata \\ le – lhe \\ lhembrar – lembrar \\ lhibardade – liberdade \\ lhugar – lugar \\ lhuna/r – lua/r \\ lomeada – nomeada, fama \\ machorra – festa de rapazes maiores de 14 anos, um ritual de passagem à vida adulta \\ mai – mãe \\ mala – má \\ mano – mão \\ melon – melão \\ mi – me, muito \\ moaige – moagem \\ mortico – mortinho, desejoso \\ mos – nos \\ munton/es – montão/ões \\ naide – ninguém \\ necidade – necessidade \\ neilha/nel – nela/nele \\ nin – nem \\ ningun/ũa – nenhum/a \\ nin sequiera – nem sequer \\ niun/ũa – nenhum/a \\ nó – não \\ nuite – noite \\ nun – não \\ nun stante – num instante \\ nuobo – novo \\ nuosso – nosso \\ oudor – cheiro \\ oufício – ofício \\ oumenos – pelo menos \\ oumentar – aumentar \\ ounidade – unidade \\ outorizar – autorizar \\ pa – para \\ pa l – para o \\ pa lhá – para além \\ pandorcada – ronda de inverno, realizada pela rapaziada à volta da aldeia, com tudo quanto produzisse ruído \\ patarra – enxada de pá larga e fina \\ pequerruchico – pequenino, minúsculo \\ perjunçon – presunção \\ Pertual – Portugal \\ pie – pé \\ piel – pele \\ pimpon/aço – pimpão/muito pimpão \\ pinzon – pedúnculo \\ pita – galinha \\ pobo – povo, povoação \\ poboaçon – povoação \\ pumiento – pimento \\ porbar – provar \\ porduçon – produção \\ porduzir – produzir \\ pori – talvez, por azar \\ porriba – por cima \\ propiadade – propriedade \\ pul/pula – pelo/pela \\ puonte – ponte \\ purmaira – primária \\ purmanhana – ao amanhecer \\ purmeiro – primeiro \\ pus – pois \\ quaije – quase \\ qualquiera – qualquer \\ quedar – ficar \\ quemer – comer \\ quemezaina – comezaina \\ quien – quem \\ quien quiera – quem quer \\ ralas bezes – raramente \\ ralo – raro \\ rapaç – rapaz \\ reciu – ar fresco e húmido da madrugada junto ao rio ou ribeiro \\ rejistir – resistir \\ relhance – relance \\ relhuzir – reluzir \\ respunder – responder \\ rezon/es – razão/ões \\ riba – cima \\ riente – rente \\ risica – risinho \\ riu – rio \\ rober – roer \\ saberoso – saboroso \\ salir – sair \\ sbarrulhar – derrubar pedras de um muro ou construção \\ scabar – cavar \\ scachar-se – partir-se \\ scapar-se – ir embora discretamente \\ scasso – escasso \\ screbir – escrever \\ scuitar – escutar \\ sculhir – escolher \\ scunder – esconder \\ sembrar – semear \\ senó – senão \\ sequiera – sequer \\ sfergante – instante \\ sgueilha – esguelha, soslaio \\ simprico – atrasado \\ sin – sem \\ sobeija – sobra \\ soutordie – no dia seguinte \\ spabilado – listo \\ spertar – despertar, acordar \\ spetar – espetar \\ spigadote – crescidote \\ spierto – esperto \\ splicar – explicar \\ squecer – esquecer \\ squermenta/do – má experiência, que viveu uma má experiência que lhe serviu de lição \\ squina – esquina, canto \\ steia – (forma do verbo “star”) esteja \\ stima – estima \\ stranhar – estranhar \\ stubíssen – (forma do verbo “star”) estivessem \\ stubo – (forma do verbo “star”) esteve \\ subela – sovela, instrumento com que os sapateiros furam o cabedal para o coser \\ subreciente – suficiente \\ suola – sola (do sapato) \\ suorte – sorte, terra de sequeiro que tocou em herança \\ tagalho – pequeno conjunto de ovelhas ou parte de um rebanho \\ talbeç – talvez \\ tatarelo – gago \\ temprano – temporão \\ téngades – (forma do verbos “tener”) tenhais \\ tentaçon – tentação \\ tomato – tomate \\ trambolhon – trambolhão \\ trocer – torcer \\ tropa – trupe \\ troula – arraial \\ tubisse – (forma do verbo “tener”) tivesse \\ túndia – sova \\ ũa – uma \\ uolho – olho \\ xambre – blusa \\ xeixo – seixo \\ yá – já \\ ye – (forma do verbo ser) é \\ zabergonhado – desavergonhado \\ zacupado – desocupado \\ zafertunadadamente – infelizmente \\ zafiar – desafiar \\ zaparecer – desaparecer \\ zinolho – joelho
Para saber o significado de outras palavras, carregue no “link”:
http://www.mirandadodouro.com/dicionario/
Se quiser visualizar algumas fotos aéreas de Angueira, sugiro a consulta do blogue:
http://portugalfotografiaaerea.blogspot.pt/2017/01/angueira.html
Caso queira saber a localização de alguns sítios do termo de Angueira – as informações orográficas e a toponímia em Mirandês foram, respetivamente, inscritas pelo David Domingues e por mim próprio –, carregue no “link”:
www.openstreetmap.org/searchquery=Angueira%2C%20vimioso%2C%20portugal#map=12/
Se quiser aderir ao grupo Angueira Atalaia ou a outro dos 23 grupos da Rede Atalaia, basta acrescentar ao nome de cada localidade do concelho de Vimioso a palavra Atalaia. Pesquise, depois, o nome do grupo no Facebook e peça a sua adesão ao mesmo.